Αφιέρωμα | Έλλη Αλεξίου, οι «Εκμυστηρεύσεις» μιας εποχής στο Υπόγειο του Κουν. Τα βιβλία της αποτελούν έναν θησαυρό όπου κυριαρχούν η αλήθεια, ο αγώνας για δίκαιη μεταχείριση, το δικαίωμα της ζωής, όλα όσα σημάδεψαν την πορεία της και την ώθησαν στον κομμουνισμό, αξίες τις οποίες υπηρέτησε με συνέπεια μέχρι το τέλος της ζωής της.
Δώδεκα ετών παιδί, γνώρισα την Έλλη Αλεξίου. Η Έλλη Αλεξίου έγινε η αιτία, η αφορμή ο λόγος που αγάπησα το θέατρο, όταν ήρθα σε επαφή με το θεατρικό της έργο «Μια μέρα στο Γυμνάσιο» μέσα από τη σχολική μας παράσταση, έργο που έμελλε να γίνει το «σκαλοπάτι» της ενασχόλησής μου με αυτό.
Είχε έρθει και είχε παρακολουθήσει τις πρόβες μας και την όλη προετοιμασία, είχε έρθει και είχε παρακολουθήσει την πρεμιέρα μας στο τότε Δημοτικό Θέατρο Νίκαιας (και πρώην κινηματογράφο Έσπερος») που σήμερα ρημάζει.
Θυμάμαι τα λαμπερά μάτια της και τον γεμάτο πάθος λόγο της και πόσο νέα, συνομήλικη μας θαρρείς, φαίνονταν παρά τα τότε 88 χρόνια της.
Και παρά τα μικράτα μας, ήταν αυτή που μας χάριζε απλόχερα νιάτα και δίψα για ζωή. Υπήρξε δασκάλα, μας είχε πει, και ζηλέψαμε που δεν μας δίδαξε σε τάξη. Είχε αγάπη ο λόγος της. Αγάπη και νοιάξιμο…
«Συμβουλεύω στους γονείς ό,τι και στους δασκάλους. Να μην εκνευρίζονται και να προσπαθούν συνεχώς να βλέπουν τα παιδιά τους σαν οντότητες που σκέπτονται και λογικεύονται. Πάνω απ’ όλα όμως πρέπει να υπάρχει αγάπη κι ύστερα μπορούν να λυθούν όλα τα προβλήματα»
Με αφορμή τη σκηνική ανάγνωση στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν με την επιμέλεια του Άγγελου Μπούρα και με την Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου να ενσαρκώνει αυτό το σπινθηροβόλο πνεύμα της, το βιβλίο «Εκμυστηρεύσεις της Έλλης Αλεξίου» της Εύας Νικολαΐδου επανέρχεται στο προσκήνιο όχι μόνο ως λογοτεχνικό κείμενο, αλλά ως μια ολοζώντανη παρουσία. Πρόκειται για ένα έργο που κινείται ανάμεσα στη βιογραφία, την προφορική ιστορία και την εξομολόγηση, αναδεικνύοντας τη μορφή της Έλλης Αλεξίου πέρα από τα στενά όρια της λογοτεχνικής της ιδιότητας.
Η Έλλη Αλεξίου υπήρξε μία από τις σημαντικές μορφές της ελληνικής διανόησης του 20ού αιώνα: παιδαγωγός, συγγραφέας, γυναίκα, πολιτικά στρατευμένη και ενεργό μέλος μιας γενιάς που βίωσε τις πιο ταραγμένες δεκαετίες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Στις «Εκμυστηρεύσεις», όμως, δεν συναντά κανείς την «επίσημη» δημόσια εικόνα της. Αντίθετα, αποκαλύπτεται μια πιο προσωπική, ανθρώπινη και συχνά ευάλωτη πλευρά της.
Η Εύα Νικολαΐδου επιλέγει να λειτουργήσει περισσότερο ως συνομιλήτρια και καταγραφέας παρά ως κλασική βιογράφος. Το βιβλίο στηρίζεται στη ροή της προφορικής αφήγησης και αυτό γίνεται αισθητό από τις πρώτες σελίδες. Ο λόγος είναι άμεσος, ανεπιτήδευτος, πολλές φορές αποσπασματικός, σαν να ακούει κανείς την ίδια την Αλεξίου να αφηγείται τη ζωή της χωρίς λογοτεχνικά φίλτρα. Αυτή ακριβώς η αίσθηση αυθεντικότητας αποτελεί ίσως και το σημαντικότερο πλεονέκτημα του έργου.
«Έγινα κομμουνίστρια πολύ πριν απ’ τον κομμουνισμό»
Η αφήγηση διατρέχει κρίσιμες στιγμές της προσωπικής και ιστορικής διαδρομής της Αλεξίου: τα παιδικά χρόνια, την ενασχόληση με την εκπαίδευση, τους πολιτικούς αγώνες, την εξορία, τις σχέσεις με ανθρώπους όπως ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Κώστας Βάρναλης. Μέσα από αυτές τις αναφορές αναδύεται σταδιακά όχι μόνο η προσωπικότητα της ίδιας, αλλά και το πνευματικό κλίμα μιας ολόκληρης εποχής.
Το ενδιαφέρον του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διπλή λειτουργία: από τη μία αποτελεί προσωπική μαρτυρία και από την άλλη ιστορικό ντοκουμέντο. Οι αφηγήσεις της Αλεξίου φωτίζουν πλευρές της ελληνικής διανόησης, της Αριστεράς, της εκπαιδευτικής πραγματικότητας και των κοινωνικών συγκρούσεων του 20ού αιώνα χωρίς ακαδημαϊκή ψυχρότητα. Το παρελθόν παρουσιάζεται μέσα από βιώματα και εμπειρίες, γεγονός που προσδίδει στο κείμενο ιδιαίτερη συναισθηματική δύναμη.
Ταυτόχρονα, η ίδια η Αλεξίου προβάλλει ως μια μορφή με έντονη ηθική συγκρότηση. Η πίστη της στην παιδεία, στην κοινωνική δικαιοσύνη και στη συλλογικότητα διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο. Ακόμη και όταν μιλά για δύσκολες προσωπικές στιγμές ή ιστορικές ήττες, ο λόγος της δεν χάνει την αξιοπρέπεια και τη νηφαλιότητα του ανθρώπου που παρέμεινε σταθερός στις ιδέες του.
Και είναι αλήθεια ότι, η προσωπική μαρτυρία μετατρέπεται σε πολιτική κατάθεση. «Έγινα κομμουνίστρια πολύ πριν απ’ τον κομμουνισμό», έλεγε γελώντας η ίδια. Τα βιβλία της αποτελούν έναν θησαυρό όπου κυριαρχούν η αλήθεια, ο αγώνας για δίκαιη μεταχείριση, το δικαίωμα της ζωής, όλα όσα σημάδεψαν την πορεία της και την ώθησαν στον κομμουνισμό, αξίες τις οποίες υπηρέτησε με συνέπεια μέχρι το τέλος της ζωής της.
Εγώ έλεγα γελάστε όσο μπορείτε γιατί το γέλιο είναι ιερό. Θέλω να γελάτε. Ακόμα κι αν μου πείτε ότι γελάτε για μένα, δεν πειράζει. Να γελάτε. Το γέλιο είναι ιερά υπόθεσις. Να τα μαλώσω [τα παιδιά] για γέλιο; Παναγία μου! Για τίποτα.
Η δομή των «Εκμυστηρεύσεων» της Εύας Νικολαΐδου, είναι χαλαρή, οι μεταβάσεις συχνά απότομες και η σύνθεση περισσότερο προφορική παρά οργανωμένη. Η διακριτική αυτή αποσπασματικότητα λειτουργεί ως μέρος της γοητείας του κειμένου, μιας και διατηρεί αναλλοίωτη την αίσθηση της ζωντανής συνομιλίας. Η συγγραφέας, συνειδητά επιλέγει να μη «σκεπάσει» τη φωνή της Αλεξίου με συγγραφικές παρεμβάσεις ή ερμηνευτικά σχόλια. Αυτή η επιλογή ενισχύει την αμεσότητα. Η Νικολαΐδου φαίνεται να ενδιαφέρεται περισσότερο για τη διάσωση της φωνής αυτής καθαυτής παρά για τη φιλολογική ανασύνθεση της ζωής της Αλεξίου.
Έτσι, το βιβλίο βρίσκει σήμερα μια δεύτερη ζωή μέσα από τη θεατρική σκηνή. Η προφορικότητα, η εξομολογητική διάθεση και η έντονη προσωπική παρουσία της Αλεξίου ανεβαίνουν και μεταφέρονται από τη σκηνή του Υπογείου. Η σκηνική ανάγνωση στο Θέατρο Τέχνης έρχεται να αξιοποιήσει ακριβώς αυτά τα στοιχεία: τη δύναμη του λόγου, τη μνήμη ως θεατρικό γεγονός και την ανθρώπινη παρουσία πίσω από την ιστορική μορφή.
Αποτελεί μια ευκαιρία ο θεατής να έρθει σε επαφή με μια ολόκληρη εποχή, μς τις αντιφάσεις και τα ιδανικά της, μέσα από μια αφήγηση που σπάει τα όρια της «βιογραφίας». Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της σημερινής ανάγνωσης του έργου από τον Άγγελο Μπούρα και την Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου: ότι λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη συλλογική μνήμη και στο παρόν. Το βάρος ενός ολόκληρου αιώνα, που εμπεριέχεται στο λόγο της Έλλης Αλεξίου γίνεται μια φωνή που αγωνιά για το σήμερα και τις αξίες του.
«…σε πολλούς ανθρώπους η ζωή είναι σαν ένα ταξίδι. Ξεκινάνε πώς και πώς, μα στα κατατελευταία γυρίζουνε πάλι τα μπρος πίσω. Κι άλλοι κάνουνε ταξίδι μακρινό που βαστά αλογάριαστα χρόνια, όλη τη ζωή…» (από το «Λούμπεν»).
Σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση για την ιστορία συχνά περιορίζεται σε απλουστεύσεις, παραποιήσεις, και μια ισοπεδωτική αντίληψη, οι «Εκμυστηρεύσεις της Έλλης Αλεξίου» υπενθυμίζουν τη σημασία της βιωμένης εμπειρίας, διασώζοντας όχι μόνο γεγονότα, αλλά τον τόνο, τη θερμοκρασία και την ανθρώπινη διάσταση μιας ζωής που συνδέθηκε στενά με την πνευματική και πολιτική ιστορία της χώρας. προσωπικής αφήγησης. πνευματική και πολιτική ιστορία της χώρας.
Ένα πολύτιμο κείμενο μνήμης, μια αυθεντική μαρτυρία και μια υπενθύμιση ότι η λογοτεχνία (επομένως και το θέατρο) μπορεί να λειτουργήσει ως φορέας ιστορίας, εμπειρίας και συλλογικής συνείδησης.
Το βιβλίο της Εύας Νικολαΐδου «Εκμυστηρεύσεις της Έλλης Αλεξίου» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή. Η σκηνική ανάγνωσή του, σε σκηνοθετική επιμέλεια Άγγελου Μπούρα και την ερμηνεία της Αλεξάνδρας Σακελλαροπούλου θα παίζεται στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν από 11 έως 13 Μαΐου στις 20.00. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ.
Την Τρίτη 12 Μαΐου, αμέσως μετά τη σκηνική ανάγνωση, θα πραγματοποιηθεί ειδικό αφιέρωμα στην Έλλη Αλεξίου με στρογγυλό τραπέζι με τίτλο: «Έλλη Αλεξίου: Παιδαγωγικό Όραμα και Λογοτεχνική Δημιουργία στην Τροχιά της Γενιάς του ’30». Εισηγήτριες: Βάσω Οικονομοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Λογοτεχνίας για Παιδιά και Νέους και Διδακτικών Εφαρμογών, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Σχολή Επιστημών της Αγωγής, ΕΚΠΑ. Αιμιλία Τρουλλινού, Εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης ΠΕ70, ΜΔΕ «Ανθρωπιστικές Σπουδές: Λογοτεχνία, Θέατρο και Γλώσσα στην Εκπαίδευση», Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Σχολή Επιστημών της Αγωγής, ΕΚΠΑ. Συντονίζει η πρόεδρος του Δ.Σ. του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν, Καλή Κυπαρίσση- Παγουλάτου
