Λουκίνο Βισκόντι ένας δανδής σκηνοθέτης, ένας πολυκύμαντος εστέτ της τέχνης, ένας ουμανιστής με πολιτικές αναζητήσεις
κείμενο Απόστολος Αποστόλου*
Λουκίνο Βισκόντι – Γεννημένος στο Μιλάνο στις 2 Νοεμβρίου του 1906 ήταν το τέταρτο παιδί του δούκα Τζιουζέπε Βισκόντι και της ευκατάστατης Κάρλα Έρμπα. Ο πρικισμένος Ιταλός σηκνθέτης πέθανε στις 17 Μαρτίου 1976 στη Ρώμη.
Στο όγδοο άσμα του Καθαρτηρίου της Θείας Κωμωδίας ο Δάντης συναντά τον φίλο του Ουγκολίνο Βισκόντι έξω από την Πύλη του Αγίου Πέτρου. Ήταν μια συνάντηση μεταξύ Δάντη και Ουγκολίνο Βισκόντι που καταγράφεται ως ένα φιλικό αίσθημα ευεξίας, αξιοπρέπειας και πνευματικής ενατένισης.
Ωστόσο ο σκηνοθέτης Λουκίνο Βισκόντι δεν αντλεί καταγωγή από τον Ουγκαλίνο Βισκόντι δικαστή και άρχοντα της Σαρδηνίας του 13ου αιώνα. Πολλοί όμως υποστηρίζουν ότι η οικογένεια του προέρχεται από τον Οίκο Βισκόντι, δηλαδή από την ιταλική οικογένεια της λομβαρδικής αριστοκρατίας, μέλος της παράταξης των Γιβελλίνων, η οποία εξουσίασε το Δουκάτο του Μιλάνου στη διάρκεια του Μεσαίωνα μέχρι και την Αναγέννηση και πιο συγκεκριμένα τη χρονική περίοδο μεταξύ 1277 και 1447.
Το αστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε ο Λουκίνο Βισκόντι φρόντισε να του δώσει τον ποιοτικό ευγενισμό μιας κουλτούρας θαυμαστής που τον ενέπνεε σ’ όλη τη ζωή του.
Από παιδί μαζί με τα αδέλφια του δημιουργούσαν θεατρικά έργα βασισμένα στα σαιξπηρικά κείμενα και τα παρουσίαζαν σε δική τους δημιουργημένη σκηνή.
Στα 13 του ο Λουκίνο Βισκόντι δίνει ένα ρεσιτάλ βιολοντσέλο όπου αρίστευσε. Ήταν οπαδός της άποψης όπως είχε δηλώσει σε περιοδικό της εποχής ότι «η μουσική αποτελεί την ευγενέστερη μορφή τέχνης».
Ήταν μια άποψη που καλλιεργήθηκε από το φιλόσοφο Σοπενχάουερ ο οποίος υποστήριζε ότι η μουσική αποτελεί την ανώτερη τέχνη. Μάλιστα τόνιζε ότι ο κόσμος δεν είναι τίποτε άλλο από μουσική και είναι στην ουσία του μια συμφωνία. Για αυτό και παραλλήλιζε τον κόσμο με τη μουσική. Ο Χέγκελ ισχυριζόταν ότι η ποίηση υπερέχει της μουσικής και αυτό γιατί η μουσική έχει μεγαλύτερη σχέση με τα αισθήματα αλλά και με το χρόνο ο οποίος αποτελεί και το γεννήτορα του αισθητού κόσμου. Αντιθέτως η ποίηση σύμφωνα πάντα με τον Χέγκελ πάει πέρα από τα αισθητά γιατί καλλιεργεί το λόγο που αποτελεί κύριο όργανο του πνεύματος.
Οι πρώτες δημιουργίες του Λουκίνο Βισκόντι ήταν επάνω στην όπερα, εξάλλου ήταν ένας σκηνοθέτης που ήξερε να διαβάζει νότες. Παράλληλα ασχολήθηκε συστηματικά και με τη σκηνογραφία της όπερας.
Το 1935 ο Λουκίνο Βισκόντι εγκαταλείπει την Ιταλία για να πάει στο Παρίσι αιτία στάθηκε το φασιστικό καθεστώς. Εκεί θα έρθει σε επαφή με το Ζαν Ρενουάρ και την Κοκό Σανέλ. Θα ταξιδέψει πολύ από το Χόλυγουντ, έως την Ελλάδα και στη συνέχεια θα επιστρέψει οριστικά στην Ιταλία με το θάνατο της μητέρας του.
Το 1941 θα δημοσιεύσει ένα οργισμένο κείμενο με τίτλο «Τα πτώματα στο κοιμητήριο» αναφερόμενος στις πνευματικές αυθεντίες του καθεστώτος της εποχής, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι της κουλτούρας πρέπει να είναι ασυμβίβαστοι με αυθεντικές αξίες και όχι δανεικά προπλάσματα.
Η επιρροή του Λουκίνο Βισκόντι, δεν είναι μόνο από την ευρωπαϊκή κουλτούρα και ευρωπαϊκό κινηματογράφο αλλά και από τον αμερικανικό, αλλά και από το ρωσικό.
Λάτρευε τις ταινίες του Αιζενστάιν, του Εκκ, του Πουντόβκιν. Πέρα από τις κινηματογραφικές του δημιουργίες η σκέψη του ήταν πάντα προσηλωμένη στην όπερα, βλέποντας την όπερα ως εσωτερική πληρότητα και λύτρωση.
Το 1949 θα συναντήσει τη Μαρία Κάλλας, όταν εκείνος βοήθησε με τις γνώσεις του στην παράσταση του «Πάρσιφαλ». Ωστόσο δεν συνεργάστηκε μαζί της. Η συνεργασία τους πιθανά θα μας έδινε ένα εξαιρετικό καλλιτεχνικό αποτέλεσμα με μια διαφορετική περίψαυση της εικαστικής μορφής της όπερας, αλλά είχε την ευκαιρία να συνεργαστεί μαζί της ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι στον κινηματογράφο.
Το 1942 θα γυρίσει την ταινία «Διαβολικοί εραστές» (Ossessione) μια ταινία από το βιβλίο του Τζαίμς Καίην, ένας συνδυασμός μεταξύ του θρίλερ και του νατουραλισμού.
Το 1945 θα σκηνιοθετήσει την ταινία «Μέρες δόξας», ένα φιλμ για την εκτέλεση των φασιστών.
Το 1948 θα γυρίσει το «Η γη τρέμει» με χρήματα από το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ιταλίας ενθουσιασμένος από τις απόψεις του Γκράμσι μιλώντας για τις ταξικές συγκρούσεις και τις γεωγραφικές αντιθέσεις μεταξύ Βορρά και Νότου, πλούτου και υπανάπτυξης, πόλης και υπαίθρου.
Το 1955 σκηνοθετεί το «Μπελίσιμα» που εξερευνά την επιθυμία αλλά και τη νεύρωση μιας μητέρας να κάνει την κόρη της αστέρι του κινηματογράφου.
Το 1954 σκηνοθετεί το «Έτσι Τελείωσε μια Μεγάλη Αγάπη» (Senso). Μια ταινία για την ερωτική σχέση μεταξύ μιας Ιταλίδας αριστοκράτισσας και ενός Αυστριακού αξιωματικού κατά τη διάρκεια του πολέμου της ιταλικής ενοποίησης. Ο Λουκίνο Βισκόντι προσπάθησε εδώ να ενώσει τα αισθήματα που υπάρχουν στον Τροβατόρε του Βέρντι με το χρόνο όπως παρουσιάζεται στον Προυστ. Και κυρίως με την φράση του Προυστ , όταν εκείνος λέει ότι «ο χρόνος πήρε τη μορφή του χώρου».
Το 1953 σκηνοθετεί το «Εμείς οι γυναίκες» (Siamo donne) μέτριο φιλμ όπως χαρακτηρίστηκε.
Το 1957 θα γυρίσει τις «Λευκές Νύχτες» μια ταινία βασισμένη στο νεανικό διήγημα που είχε γράψει ο Ντοστογιέφσκι το 1848, το οποίο βέβαια ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκι το είχε χαρακτηρίσει ως αισθηματικό χωρίς κάτι ξεχωριστό. Ωστόσο ο Λουκίνο Βισκόντι συνδέει το παραπάνω διήγημα του Ντοστογιέφσκι με το ψηφιδωτό κόσμο του Κοκτώ.
Το 1960 σκηνοθτεί το φιλμ του «Ο Ρόκο και τα Αδέλφια του» μια ταινία που αφηγείται την ιστορία μιας οικογένειας που μεταναστεύει από τον ιταλικό νότο στο Μιλάνο. Περιγράφει την εσωτερική μετανάστευση και την ενδογενή διαδικασία της αστικοποίησης, αλλά και τη δυσσύνοπτη αίσθηση του τραύματος της νέας αστικής ζωής.
Το 1963 θα γυρίσει το έργο «Ο Γατόπαρδος». Μια επική ιστορική ταινία που διαδραματίζεται στην Ιταλία του 19ου αιώνα, κατά την περίοδο της ιταλικής ενοποίησης. Εδώ ο Λουκίνο Βισκόντι προσπάθησε να ανανεώσει το διάλογο με την ιστορία. Περιγράφοντας ανάγλυφα τη Σικελία των Βουρβόνων του 1860 και την άλωση του Παλέρμο από τα στρατεύματα του Γαριβάλδη.
Το 1965 έχουμε το φιλμ, «Τα μακρινά αστέρια της Άρκτου». Μια ταινία με θέμα την ενδοοικογενειακή δυναμική και την επίδραση του παρελθόντος στο παρόν. Ουσιαστικά ήταν μια σύζευξη του Λουκίνο Βισκόντι μεταξύ των έργων του ντ’ Αννούτσιο και του ποιητή Τζιάκομο Λεοπάρντι.
Το 1967 θα σκηνοθετήσει το φιλμ ο «Ξένος» με σαφή επιρροή από τον Αλμπέρ Καμύ, περιγράφοντας το αυτοκτονικό όραμα ενός αθώου.
Το 1969 έχουμε την ταινία «Οι καταραμένοι» αποτελεί που εξετάζει την άνοδο του Ναζισμού μέσα από την ιστορία μιας πλούσιας βιομηχανικής οικογένειας. Εδώ ο Λουκίνο Βισκόντι επηρεάζεται από τον Μπρεχτ και τον τρόπο με τον οποίο εκείνος γελοιοποιούσε την εποχή της ανόδου του ναζισμού.
«Ο Θάνατος στη Βενετία» του 1971 ήταν μια άλλη ταινία του Λουκίνο Βισκόντι, περιγράφει τον έρωτα ενός συνθέτη που σχεδόν εμμονικά ερωτεύεται ένα νεαρό αγόρι στην Βενετία. Κατ΄ουσίαν ο Λουκίνο Βισκόντι στη συγκεκριμένη ταινία έρχεται να υποστηρίξει την πλατωνική άποψη που λέει όποιος με τα μάτια του δει την ομορφιά είναι έτοιμος να πεθάνει. Αποτελεί μια ταινία αριστουργηματική κατατάχτηκε το 2014 ως 14η καλύτερη ταινία όλων των εποχών. Είναι ένα έργο προσαρμοσμένο στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Τόμας Μαν.
Η δημιουργική του κινηματογραφική του δύναμη θα μας δώσει την ταινία «Το λυκόφως των θεών» πρόκειται για μια επική βιογραφική δραματική ταινία του (1973) όπου αναφέρεται στον «Τρελό Βασιλιά Λουδοβίκο Β΄», ο οποίος κυβέρνησε τη Βαυαρία από το 1864 έως το 1886.
Η ταινία «Η γοητεία της αμαρτίας» του (1974) ήταν ένα φιλμ που αναφέρεται στο παλιό και στο νέο, στο χάσμα των γενιών, στις υπαρξιακές κρίσεις. Εκείνο που χάνεται μέσα στις αμμουδερές κοίτες και εκείνο που έρχεται ως καταρράκτης.
Επίσης το φιλμ «Οικογενειακή συνάντηση» του (1974), ήταν μια ταινία που επικεντρώθηκε σ’ έναν καθηγητή που απομονώνεται από τον κόσμο και φέρνει μια νεαρή γυναίκα και την οικογένεια της στο σπίτι του. Τα ανύσματα της ζωής και οι ιδεοτυπικές ανησυχίες που γίνονται προσωπικές συντελεστές.
Το 1976 σκηνοθέτησε την ταινία «Ο αθώος» η ταινία αφηγείται την ιστορία ενός σωβινιστή αριστοκράτη που εξωραΐζει την ερωμένη του στη σύζυγο του. Μια σχέση πίστης και απιστίας, εκεί όπου η απιστία, γίνεται έρωτας εκ νέου. Ήταν και η τελευταία ταινία του Βισκόντι, που κυκλοφόρησε τρεις μήνες μετά τον θάνατό του, τον Μάρτιο του 1976.
Ο Βισκόντι, ο Φελίνι και ο Αντονιόνι, αποτελούν την κυματική αισθητική του ιταλικού σινεμά. Και οι 3 κατέγραψαν μέσα από το φακό τους τις αναδιφήσεις που έγιναν ρεύματα και οραματισμοί της λειτουργικής εικόνας του παγκόσμιου κινηματογράφου, έδωσαν την αισθητική που αίρει και δημιουργεί νέες εμπνεύσεις.
* Ο Απόστολος Αποστόλου είναι Καθηγητής Πανεπιστημίου FUP Ρώμης
