Στην ελληνική μυθολογία ο Θησέας, ο μυθικός ιδρυτής της Αθήνας, σκότωσε μόνος του τον κακό Μινώταυρο της Κρήτης και επέστρεψε στην πόλη με ένα πλοίο. Προς τιμήν του, οι Αθηναίοι διατήρησαν το πλοίο, ευρέως γνωστό ως πλοίο του Θησέα, για 1000 χρόνια και όταν κάθε ξύλινο μέρος του άρχισε να σαπίζει, το αντικαθιστούσαν με ένα νέο.
Το φιλοσοφικό ερώτημα που προκύπτει τώρα είναι το εξής: αν τελικά αντικατασταθούν όλα τα μέρη του πλοίου, εξακολουθεί να είναι το ίδιο πλοίο; Εάν ναι, τότε ποια είναι η ιδιότητά του που καθορίζει την ταυτότητά του; Αν όχι, τότε ποια είναι η ιδιότητά του που καθορίζει την ταυτότητά του; Αυτή η άσκηση σκέψης εισήχθη αρχικά από τον ιστορικό, φιλόσοφο και βιογράφο Πλούταρχο.
Αργότερα, ο Άγγλος φιλόσοφος Τόμας Χόμπς επέκτεινε το ερώτημα: “Αν συγκεντρώνονταν όλα τα σάπια και αφαιρεμένα κομμάτια για να κατασκευαστεί ένα άλλο πλοίο, θα ήταν αυτό το ίδιο πλοίο με το οποίο έπλεε ο Θησέας; Αν είναι το ίδιο πλοίο, τότε ποιο είναι το άλλο; Είναι και τα δύο πρωτότυπα ή μοιράζονται την ίδια ταυτότητα;”
Πολύπλοκο. Και κάπως σουρεαλιστικό. Αν και δεν έχουν απολύτως κανένα κοινό μέρος, τα δύο πλοία είναι θεωρητικά τα ίδια. Εάν αυτό που καθόριζε την ταυτότητα του πλοίου ήταν η κατασκευή του, τότε και τα δύο θα έπρεπε να είναι τα ίδια και με αυτή τη λογική, οποιοδήποτε άλλο πλοίο με την ίδια κατασκευή θα ήταν επίσης το ίδιο. Μια από τις πιο συνηθισμένες σκέψεις είναι ότι το πλοίο θα μπορούσε να έχει χάσει την ταυτότητά του κατά τη διαδικασία αντικατάστασης. Πότε όμως ακριβώς; Όταν αφαιρέθηκε ένα κομμάτι του; Όταν έφτασε να έχει αντικαταστήσει τα μισά του κομμάτια;
•Ο ορισμός της ταυτότητας συνοψίζει τα περισσότερα από τα ερωτήματα που προκύπτουν. Ένας ορισμός που έχει επιχειρηθεί να απαντηθεί και φιλοσοφικά και ψυχολογικά με διάφορες προσεγγίσεις και από πλήθος διανοητών και επιστημόνων. Στην περίπτωση της άσκησης σκέψης του πλοίου ο ορισμός για το πλοίο δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι ένας. Βασικά, το πλοίο είναι και δεν είναι το ίδιο. Εκεί βρίσκεται και το «παράδοξο». Θα μπορούσε ωστόσο ένα τέτοιο παράδοξο να μας αφορά και περισσότερο προσωπικά;
Το παράδοξο του Θησέα: Είσαι εσύ, εσύ;
Το παράδοξο του Θησέα επηρεάζει την κατανόησή μας για τον εαυτό μας. Είσαι το ίδιο άτομο που ήσουν όταν γεννήθηκες; Σε καθορίζει η υλική σου παρουσία ή οι σκέψεις και η συνείδηση; Το σώμα αναπτύσσει νέα κύτταρα κάθε μέρα, η διαδικασία σκέψης αλλάζει με τον καιρό. Προσθέτεις νέα γνώση, τροποποιείς την παλιά γνώση. Έχεις μόνιμη ταυτότητα;
Αλλά το ξέρεις, δεν είσαι διαφορετικός άνθρωπος, είσαι ο ίδιος από όσο θυμάσαι. Σε συγκροτούν οι αναμνήσεις σου, αλλά και πάλι, οι αναμνήσεις ξεθωριάζουν, οι αναμνήσεις αλλάζουν και εξάλλου δεν έχεις αναμνήσεις από τα πρώιμα παιδικά σου χρόνια.
Ας δούμε ένα άλλο παράδειγμα. Οι άνθρωποι αποτελούνται από άτομα. Οι άνθρωποι μπορούν να αναφέρονται ως ζωντανοί ή νεκροί. Αλλά τα άτομα δεν μπορούν να αναφέρονται ως ζωντανά ή νεκρά. Ως εκ τούτου, η ιδιότητα τού να είσαι ζωντανός είναι κάτι που μπορεί να αποδοθεί στα άτομα ως σύνολο που δημιουργεί έναν άνθρωπο, δίνοντάς του νόημα. Ομοίως, το πλοίο είναι μια ιδιότητα που αποδίδεται στις ξύλινες σανίδες στο σύνολό τους. Είναι το ανανεωμένο πλοίο που συνδυάζεται με την αντικατάσταση των κομματιών το πραγματικό πλοίο του Θησέα; Και ο νέος εσύ, είσαι εσύ; Όπως σε όλα τα φιλοσοφικά ερωτήματα η απάντηση θα έχει πάντα ως βάση της την υποκειμενικότητα και τον τρόπο που κανείς βιώνει την εμπειρία του κόσμου που τον περιβάλλει. Εξαρτάται από τον καθένα μας να αποφασίσει πώς θέλει να το σκεφτεί και να αποφανθεί, χωρίς η ερώτηση να έχει ρητή απάντηση. Ή τουλάχιστον… όχι ακόμα.
