Ζαν Μπωντριγιάρ: Η παροξυμένη μορφή της χυδαιότητας και της αδιαφορίας
Απόστολος Αποστόλου*
Ο Γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Ζαν Μπωντριγιάρ το 2001 είχε παραχωρήσει συνέντευξη στην ιταλική εφημερίδα Κοριέρε Ντελα Σέρα και μιλώντας σχεδόν προφητικά για τη χυδαιότητα, αναφέρθηκε πως εκείνη θα διεισδύσει ταχύτατα σ’ όλες τις φάσεις της ζωής μας.
Περιέγραψε με σαφήνεια πως περάσαμε από την εποχή του καθρέφτη, δηλαδή από την εποχή της ταυτότητας, στην εποχή της αδιαφορίας και της χυδαιότητας, και πως η νέα εποχή θα θεμελιωθεί στην κυριαρχία της οθόνης, (τηλεόραση, υπολογιστή, κινητό) που ουσιαστικά θα καταργήσει την κουλτούρα της ταυτότητας και θα επιβάλει την κουλτούρα του ασήμαντου.
Ο Ζαν Μπωντριγιάρ χρόνια διερευνούσε τη σύγχρονη κοινωνία διαπιστώνοντας ότι η κοινωνία έχει εγκαταλείψει την πραγματικότητα και ζει με «προσομοιώματα» τα οποία έχουν αναλάβει πλέον τον έλεγχο της ζωής καθιστώντας το νόημα και την ανθρώπινη εμπειρία άκυρες υπαρξιακές στιγμές.
Άσκησε κριτική στην καταναλωτική κοινωνία, τη σύγχρονη τέχνη και την πολιτική, παρατηρώντας ότι κοινωνία, τέχνη, πολιτική, λειτουργούν ως συστήματα που τρέφονται από την ίδια την έλλειψη του νοήματος.
Έτσι και αλλιώς θα πει ο Ζαν Μπωντριγιάρ, όλα γίνονται μέσα από τις οθόνες υπερπραγματικότητες, δηλαδή, γίνονται πιο πραγματικά από την ίδια την πραγματικότητα. Όπως στην περίπτωση των εμπορικών κέντρων ή των πάρκων ψυχαγωγίας, όπου δημιουργείται μια τεχνητή εμπειρία πολύ πιο ελκυστική από την καθημερινή πραγματικότητα. Όταν τα πράγματα παραγίνονται πραγματικά (υπερ-πραγματικά) συνδέονται μαζί μας και «βραχυκυκλώνονται», τότε όμως συντελείται και η χυδαιότητα. Ο Ρεζί Ντεμπραί -θα πει ο Ζαν Μπωντριγιάρ – έχει κάνει μια ενδιαφέρουσα κριτική υποστηρίζοντας ότι δεν ζούμε πια σε μια κοινωνία που μας απομακρύνει από τα πράγματα και εμείς να βιώνουμε το δράμα της αλλοτρίωσης εξ’ αιτίας του διαχωρισμού μας από αυτά. Απεναντίας η κατάρα μας είναι ότι παραείμαστε κοντά τους. Και αυτός ο υπερβολικά κοντινός κόσμος είναι χυδαίος.
Εκεί αναπτύσσεται σύμφωνα με τον Ζαν Μπωντριγιάρ μια «ιοειδής μόλυνση», που προέρχεται από την ολική ορατότητα των πραγμάτων, από την λεπτομέρεια του πραγματικού κάτω από ένα πανίσχυρο μικροσκόπιο. Ήταν κάτι που ο αρχαίος κόσμος και οι θρησκείες το ήξεραν, γι’ αυτό έθεταν το καλό και το κακό σ’ έναν άλυτο ανταγωνισμό με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε ένα μανιχαϊσμό ως κανόνα παιχνιδιού. Αλλιώς πηγαίνουμε ολοταχώς στην υπερ-πραγματικότητα, την υπερ-ορατότητα και στην προσομοίωση. Αλλά μια υπερ-πραγματικότητα, μια υπερ-ορατότητα και μια προσομοίωση, είναι πλήρως φονικές, πλήρως ανυπόφορες, θα πει ο Ζαν Μπωντριγιάρ.
Η προσομοίωση είναι η πιο δυνατή συνταγή στα μέσα ενημέρωσης όπου τα γεγονότα, αυτά καθ’ αυτά, είναι λιγότερο σημαντικά από την αναπαράσταση τους στις οθόνες. Παράλληλα οι κοινωνίες με την προσομοίωση αγγίζουν χωρίς αντίσταση τον παραλογισμό της ασήμαντης σημασίας του σύγχρονου πολιτισμού. Αναλύοντας την καταναλωτική κοινωνία Ζαν Μπωντριγιάρ θα υποστηρίξει ότι εκείνη δημιουργεί μια ατελείωτη επιθυμία για αγαθά και σημεία, τα οποία ποτέ δεν ικανοποιούν πραγματικά τον καταναλωτή, αλλά απεναντίας τον κρατούν μέσα σε μια διαρκή έλλειψη και μέσα στην απογοήτευση. Ο Ζαν Μπωντριγιάρ έχοντας γράψει, το «Ο πολιτισμός της ασήμαντης σημασίας», είχε ασκήσει καυστική κριτική στη σύγχρονη κοινωνία, την οποία και καταγγέλλει ότι έχει απολέσει το νοήματος της, χάριν της υπερπραγματικότητα και της ευρέως διαδεδομένης ψευδαίσθηση της υπερπραγματικότητας.
Για τον Ζαν Μπωντριγιάρ σύμφωνα με όσα υποστήριζε στη συνέντευξη του στην Κοριέρε Ντελα Σέρα, όλα στο μέλλον βαδίζουν στο τέλος τους. Έχοντας περάσει μέσα από τον μετα-καπιταλισμό και την υπερ-επικοινωνία και αυτό γιατί έχουν φθάσει στο θάνατο των αξιών (η αξία θα μας πει, διαχέεται επειδή απουσιάζει κάθε αξιολογική κρίση, έτσι λοιπόν, ζούμε την έκταση της αξίας), ωστόσο τόνιζε ο Ζ. Μπωντριγιάρ δεν πρέπει να αποθαρρυνόμαστε γιατί το τέλος των πάντων υπόσχεται παράλληλα και την αρχή μιας νέας περιπέτειας.
Επίσης θα τονίσει ότι η σαρωτική βαρβαρότητα επήλθε με την υποκατάστασης της ιστορικής και ιδεολογικής μας ταυτότητα η οποία άφησε περιθώριο ανάπτυξης στην απόλυτη χυδαιότητα. Ζούμε στη συνθήκη που περιέγραφε ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, – θα μας πει ο Ζαν Μπωντριγιάρ – στο γεγονός δηλαδή, ότι ο άνθρωπος βρίσκεται στη φάση της καταστροφής του, χωρίς λυτρωμό μέσα στην επιθετικότητα της χυδαιότητας. Αυτή είναι η συνθήκη που βιώνουμε και αυτό γιατί το αντικείμενο πλέον του θαυμασμού ακόμη και του πόθου έχει εισέλθει στην καθημερινή χυδαιότητα η οποία μας πολιορκούσε για πολλά χρόνια αλλά σήμερα μας κατέχει. Ακόμη και το ερωτικό αντικείμενο θα πει ο Ζαν Μπωντριγιάρ, δεν είναι πια το σεξ, ή η πορνογραφική ηδονοβλεψία, αλλά η περιέργεια η οποία διεισδύει στο άδυτο της χυδαιότητας.
Ο Ζαν Μπωντριγιάρ χρησιμοποιεί τον όρο χυδαιότητα για να περιγράψει τη συσσώρευση των αντικειμένων, των εικόνων και των πληροφοριών που χαρακτηρίζουν την καταναλωτική μας κοινωνία. Το βλέπει αυτό ως μια υπερχείλιση που πνίγει το νόημα και καθιστά δύσκολη οποιαδήποτε μορφή διάκρισης. Η χυδαιότητα συνδέεται επίσης – θα τονίσει ο Ζαν Μπωντριγιάρ – με την απουσία του βάθους νοήματος και της αυθεντικότητας. Όλα γίνονται επιφάνεια, εμφάνιση και αποπλάνηση. Το βάθος αντικαθίσταται από τη συσσώρευση και την επίδειξη, ενώ κάποιες φορές αυτή η «επιπεδότητα» σφύζει και από επιθετικότητα.
Παράλληλα η χυδαιότητας καθίσταται μια κινητήρια δύναμη που αποπλανεί. Ο Ζαν Μπωντριγιάρ έβλεπε την αποπλάνηση ως υπερφίαλη παραισθησία της χυδαιότητας που εμπεριέχεται στους στρόφους της καταναλωτικής κοινωνίας. Η χυδαιότητα συνδέεται με τη λογική της αποπλάνησης, όπου η εμφάνιση και το φαινομενικό υπερισχύουν του «είναι».
Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι η χυδαιότητα στον Μπωντριγιάρ είναι μια σύνθετη έννοια που περιγράφει την κατάσταση της κοινωνίας η οποία χαρακτηρίζεται από υπερβολή, αφθονία, προσομοίωση και αδιαφορία που συντηρούν τη νέα μορφή της υποκρισίας του μέλλοντος. Η χυδαιότητα αποτελεί μια καθημερινή πληγή που συνδέεται στενά με την εξαφάνιση της πραγματικότητας και την κυριαρχία της προσομοίωσης στη σύγχρονη κοινωνία μας.
*Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
