Φεντερίκο Φελίνι: Η προσέγγιση της μνήμης
Κείμενο – Απόστολος Αποστόλου*
Ο Φεντερίκο Φελίνι όταν είχε ερωτηθεί το 1991 αν περνά από τη Βία Βένετο είχε πει: «Να κάνω τι εκεί; Ένας μικρός δρόμος είναι, με τουρίστες και περαστικούς. Υπάρχουν βέβαια κάποιες αναμνήσεις από το φιλμ “Ντόλτσε βίτα”. Ε πάνε και πολλά χρόνια ποιος νοιάζεται τώρα πια;».
Και η επόμενη ερώτηση του δημοσιογράφου ήταν: «Μα δε νοσταλγείτε όλα εκείνα;»
Απαντώντας ο Φεντερίκο Φελίνι στην ερώτηση είχε πει: «Ναι λίγο. Όχι ειδικά το φιλμ – γιατί στο βάθος όλες μου οι ταινίες είναι μία – αλλά το γύρισμα. Τον πυρετό, την αναστάτωση σ’ όλη τη Ρώμη. Θυμάμαι στιγμές από τα γυρίσματα. Την Ανίτα Έκμπεργκ να βγαίνει μούσκεμα από τη Φοντάνα ντι Τρέβι. Την Ανούκ Εμέ με τον Μαστρογιάνι στην Κάντιλακ. Τι ξεθέωμα! Απ’ τα μεσάνυχτα έως τις 6 το πρωί ένα γύρισμα δευτερολέπτων, που διαρκούσε όμως τόσες ώρες. Ε, λοιπόν ναι, αυτές οι μνήμες μου έμειναν χαραγμένες.»
Τελικά η μνήμη ξανακάνει τις στιγμές να σφύζουν από ζωή. Και οι στιγμές καθρεφτίζουν τη δόξα τους και γίνονται αξίες που ξεπερνάνε το χρόνο.
Οι μνήμες γίνονται άνεμοι που σφυρίζουν και σταματούν το παρόν, άλλοτε πάλι γίνονται ένας ολόκληρος στρατός από πρόσωπα, χώρους, ήχους, μια ερωτοληψία που μας πολιορκεί και μας χαρίζει το «άλλο» του χθες που δεν έφυγε και θα φύγει, μόνο όταν φύγουμε και εμείς.
Έγραφε ο ποιητής Τάκης Σινόπουλος (Σημειώσεις, I): «Στον παρόντα χρόνο στον ενεστώτα χρόνο. Όλα παρόντα. Και τα παρελθόντα και τα παρόντα και τ’ απόντα …»
Κάποιες φορές η μνήμη ανεβάζει την εσωτερική στάθμη των υδάτων μας, μας φέρνει δάκρυα, άλλοτε πάλι έρχεται σαν γλυκιά αύρα να μας αναζωογονήσει, σαν φως μέσα στο άγριο σκοτάδι, σαν καλοκαιρινή βροχή χοντρή και δυνατή να μας δροσίσει.
Η μνήμη είναι ένας ιδιαίτερος παλμός της φλέβας. Είναι κάτι σαν αστραπή μέσα στο χρόνο, ως πληρότητα του παρόντος, σαν ταξίδι καθόδου, όπου ο ερχομός της στο τώρα κουβαλάει ένα περίεργο μείγμα μεταξύ θλίψης και χαράς, το οποίο όμως γίνεται χρώμα με ιριδισμούς που δεν μπορείς να δώσεις προτεραιότητα σε κανέναν γωνιοχρωμισμό του.
Και αυτό γιατί η μνήμη μας κάνει να πάμε πέρα από τις λέξεις που προσπαθούν να ντύσουν το συναίσθημά μας και ίσως η μνήμη να είναι το καλύτερο πλοίο που μας ταξιδεύει πέρα από τις συνειδησιακές εντυπώσεις μας· είναι εκείνο το πλοίο που μας πάει πέρα από κάθε αρχή και μετά από κάθε τέλος, πέρα από κάθε αίτιο και αποτέλεσμα.
Τι μπορεί όμως να είναι η μνήμη για τον Φεντερίκο Φελίνι;
Ο σκηνοθέτης κατοικούσε στην άβυσσο του φανταστικού, έτσι έφτιαχνε κάθε μέρα τον κόσμο του και την αλήθεια του, ζωγράφιζε το αόρατο και έβαζε την ηχώ να παίζει με τον αέρα.
Διαβάζουμε στο βιβλίο («Fare un film» Con l’Autobiografia di uno spettatore di Italo Calvino. Giulio Einaudi editore 2015, σελ. 168): «Δεν είναι η μνήμη που κυριαρχεί στις ταινίες μου. Το να πω ότι οι ταινίες μου είναι αυτοβιογραφικές θα ήταν πλεονασμός, θα έλεγα ότι μάλλον οι ταινίες μου διαθέτουν μια περιστασιακή ανάμνηση, ή ακόμη καλύτερα μια ταξινόμηση της μνήμης. Βρήκα μόνος μου σχεδόν τα πάντα: μια παιδική ηλικία, μια προσωπικότητα, μια νοσταλγία, έφτιαξα όνειρα και αναμνήσεις. Όλα αυτά εφευρέθηκαν για την προσωπική μου ευχαρίστηση.»
Ο Φεντερίκο Φελίνι πράγματι ήταν ένας μάγος. Έφτιαχνε με τα δικά του τρικ ακόμη και τη ζωή του. Για την ταινία του Amarcord (1973), είχε πει: «Σκοπεύω να κάνω μια ταινία για την πατρίδα μου, εννοώ την πατρίδα που γεννήθηκα, […] Με την ταινία αυτή θα ήθελα να πω ένα αντίο για την πόλη που γεννήθηκα, το Ρίμινι […] Μην το πάρετε αυτό ως νοσταλγία, απλά η ταινία θα είναι ένα υπόλειμμα μιας ανίατης εφηβείας που κινδυνεύει να μας κατέχει για πάντα, και με κάθε τρόπο».
Στον Φεντερίκο Φελίνι η μνήμη αποτελεί μια αταβιστική διαδικασία που θέλεις δε θέλεις θα την κουβαλάς, αλλά με μια διαφορά: ακόμη και αν την κουβαλάς εσύ, καλείσαι να της αποδώσεις το μυστηριώδες νόημά της· εσύ επιλέγεις με τι χρώματα θα τη ντύσεις, γιατί η μνήμη δε θέλει να επαναλαμβάνει τον μοιραίο εαυτό της, θέλει να της γράψεις την ελεγεία της.
Ο Απόστολος Αποστόλου είναι Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου FUP Ρώμης
