Η Αθήνα χωρίς ανθρώπους

Η Αθήνα χωρίς ανθρώπους

κείμενο Θανάσης Μουτσόπουλος*

Je contemple d’ en haut le globe en sa rondeur,
Et je n’ y cherche plus l’ abri d’ une cahute.

Ατενίζω από ψηλά της γης τη σφαίρα
Και δεν ζητώ εκεί πια τη σκέπη μιας καλύβας.

Charles Baudelaire, “Gout du neant”

«Αν εμφανιζόταν ένας δισεκατομμυριούχος Έλληνας και ήθελε να διαπρέψει ως εθνικός ευεργέτης θα τον προέτρεπα να γκρεμίσει την μισή Αθήνα. Να κάνει αυτό που έκανε ο Βαρόνος Ωσμάν στο Παρίσι, ανοίγοντας τις ακτινωτές λεωφόρους, τα μεγάλα boulevards, που καταλήγουν στην Αψίδα του Θριάμβου. Οι παλιοί ευεργέτες έχτιζαν, οι καινούργιοι θα πρέπει να γκρεμίσουν. Η Αθήνα χρειάζεται χώρους ανοιχτούς, μεγάλους δρόμους, πλατείες, πάρκα και άλση!»

Γιάννης Τσαρούχης

Το 28 Years Later είναι μια επερχόμενη μετα-αποκαλυπτική ταινία τρόμου σε παραγωγή και σκηνοθεσία του Danny Boyle και σενάριο Alex Garland.

Είναι η τρίτη ταινία της σειράς 28 Days Later, μετά τις 28 Days Later (2002) και 28 Weeks Later (2007). Έχει προγραμματιστεί να κυκλοφορήσει στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες από τη Sony Pictures, η οποία θα κυκλοφορήσει στις 20 Ιουνίου 2025.

Καθώς το προμόσιον της επερχόμενης πρεμιέρας πυκνώνει και σκηνές από την ταινία εμφανίζονται μπροστά μας σε κάθε ευκαιρία στα Social media, θυμηθήκαμε πόσο οικεία μας φάνηκε η καραντίνα του 2020, έχοντας γαλουχηθεί από αυτή τη διλογία (μέχρι τότε) καθώς και μια σειρά άλλων μετα-αποκαλυπτικών ταινιών και βιβλίων με αντίστοιχη θεματολογία: Πόλεις άδειες από κατοίκους. Πλησιάζει η επέτειος των πέντε ετών από αυτό το πρώτο ξέσπασμα.

Τον Μάρτιο του 2023 μάλιστα η φωτογράφος Διονυσία Αλεξιάδη κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με τις απόκοσμες εικόνες της πόλης που κατέγραψε (Η Αθήνα τον Καιρό της Πανδημίας, εκδόσεις Καπόν, 2023 –κείμενο Νίκος Βατόπουλος).

Η Αθήνα άδεια από κατοίκους σε αυτές τις φωτογραφίες μοιάζει παράδοξα γοητευτική. Όσοι ζούσαν στην Αθήνα τον Μάρτιο του 2020 έζησαν μια πρωτοφανή εμπειρία εγκλεισμού, φόβου, απομόνωσης, αποξένωσης και μοναξιάς. Κάτι ασφαλώς όχι μοναδικό ή αποκλειστικό για την ελλαδική πρωτεύουσα.

Ανάλογες εμπειρίες έζησαν οι κάτοικοι όλων των πόλεων της χώρας (στις μικρές κοινότητες ή τα χωριά τα πράγματα ίσως ήταν διαφορετικά) και, φυσικά, σε ολόκληρο σχεδόν τον πλανήτη. Είναι χρήσιμο να ανακαλέσουμε στη μνήμη τη χρονική αλληλουχία των γεγονότων όπως την καταγράφει η εφημερίδα Money Review:

26 Φεβρουαρίου 2020: Ανακοινώνεται το πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα στην Ελλάδα. Η «ασθενής μηδέν» είναι μία 38χρονη από τη Θεσσαλονίκη, που είχε επισκεφθεί τη βόρεια Ιταλία.

27 Φεβρουαρίου 2020: Επιβεβαιώνεται η μετάδοση του ιού σε συγγενικό πρόσωπο του πρώτου κρούσματος και εντοπίζεται ένα ακόμη κρούσμα, το πρώτο στην Αθήνα. Επρόκειτο για Ελληνίδα που επίσης ταξίδεψε στην Ιταλία. Οι καρναβαλικές εκδηλώσεις ματαιώνονται σε όλη τη χώρα.

•Το πρώτο lockdown

4 Μαρτίου 2020: Αποφασίζεται η λήψη εκτάκτων μέτρων σε Αχαΐα, Ηλεία και Ζάκυνθο.

5 Μαρτίου 2020: 21 άτομα που ταξίδεψαν στο Όρος Σινά και στους Αγίους Τόπους βρίσκονται θετικά στον κορωνοϊό.

9 Μαρτίου 2020: Αναστέλλονται οι πολιτιστικές και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις άνω των 1.000 ατόμων. Η Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων του υπουργείου Υγείας απευθύνει ισχυρή σύσταση για αποφυγή των μη αναγκαίων ταξιδιών και συγχρωτισμού σε ανθρώπους που ανήκουν σε ευπαθείς ομάδες. Την ίδια μέρα ανακοινώνεται η πρώτη δέσμη μέτρων αντιμετώπισης των επιπτώσεων του κορωνοϊού που μεταξύ άλλων προβλέπει φορολογικές και ασφαλιστικές διευκολύνσεις και έκτακτες δαπάνες για την Υγεία.

10 Μαρτίου 2020: Κλείνουν τα σχολεία και τα Πανεπιστήμια σε όλη τη χώρα.

11 Μαρτίου 2020: Σε διάγγελμά του ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης προειδοποιεί ότι «τα δύσκολα είναι μπροστά». Η κυβέρνηση ανακοινώνει 2.000 προσλήψεις επαγγελματιών υγείας με διετείς συμβάσεις.

12 Μαρτίου 2020: Ανακοινώνεται ο πρώτος θάνατος από τον νέο κορωνοϊό στη χώρα. Κλείνουν δικαστήρια, γυμναστήρια, θέατρα και κινηματογράφοι.

13 Μαρτίου 2020: «Κατεβάζουν ρολά» τα εμπορικά κέντρα, η εστίαση, τα μουσεία και οι αρχαιολογικοί χώροι.

14 Μαρτίου 2020: Αναστέλλονται οι επιβατικές πτήσεις από και προς τα αεροδρόμια της Ιταλίας.

15 Μαρτίου: Αναβαθμίζεται σε υφυπουργό Πολιτικής Προστασίας ο Νίκος Χαρδαλιάς. Ανταποκρινόμενοι σε διαδικτυακό κάλεσμα πολίτες βγαίνουν στα μπαλκόνια και χειροκροτούν τους εργαζόμενους στην Υγεία σε ένδειξη ευγνωμοσύνης.

16 Μαρτίου 2020: Ο Νίκος Χαρδαλιάς αρχίζει να συμμετέχει στην καθημερινή ενημέρωση από το υπουργείο Υγείας. Αναστέλλονται οι λειτουργίες σε όλους τους χώρους θρησκευτικής λατρείας.

17 Μαρτίου 2020: Σε διάγγελμά του ο πρωθυπουργός αναφέρει πως «είμαστε σε πόλεμο με έναν εχθρό που είναι αόρατος και ύπουλος». Καλεί τους πολίτες να μείνουν ασφαλείς στα σπίτια τους. Μετά από συνεδρίαση του Eurogroup ο υπουργός Οικονομικών ανακοινώνει ότι δεν υφίσταται πλέον ο στόχος για πρωτογενές πλεόνασμα 3,5% το 2020.

18 Μαρτίου 2020: Κλείνουν όλα τα εμπορικά καταστήματα. Ανακοινώνεται δεύτερη δέσμη μέτρων στήριξης και στο «οπλοστάσιο» του ΥΠΟΙΚ κατά των επιπτώσεων της πανδημίας μπαίνει η «επιστρεπτέα προκαταβολή». Τίθεται σε ισχύ το μέτρο της απαγόρευσης εισόδου στη χώρα πολιτών από κράτη εκτός Ε.Ε. Την ίδια μέρα γεννιέται στο νοσοκομείο «Αττικόν» το πρώτο παιδί από μητέρα θετική στον κορωνοϊό στην Ελλάδα.

19 Μαρτίου 2020: Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ανακοινώνει ότι ο προϋπολογισμός του κράτους αναθεωρείται. Το σύνολο των μέτρων για τη θωράκιση της οικονομίας φτάνει στα 10 δισ. ευρώ. Τίθεται σε ισχύ απαγόρευση συναθροίσεων άνω των 10 ατόμων.

21 Μαρτίου 2020: Ο συνολικός αριθμός των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων ξεπερνά τα 500.

22 Μαρτίου: Ανακοινώνεται απαγόρευση κάθε άσκοπης κυκλοφορίας και μετακίνησης πολιτών σε όλη τη χώρα.

23 Μαρτίου 2020: Τα sms στο 13033 για τις μετακινήσεις μπαίνουν στη ζωή των Ελλήνων.

24 Μαρτίου 2020: Διευρύνεται το πλαίσιο προστασίας για την κάλυψη 1,75 εκατ. εργαζομένων, επιχειρηματιών και ελεύθερων επαγγελματιών. Ο υπουργός Οικονομικών Χρήστος Σταϊκούρας δηλώνει πως «η κρίση θα γίνει βαθύτερη και η οικονομία θα γυρίσει σε ύφεση το 2020».

25 Μαρτίου 2020: Εν μέσω του lockdown η εθνική επέτειος τιμάται χωρίς τη διεξαγωγή παρελάσεων, με μία λιτή τελετή παρουσία της πολιτικής και πολιτειακής ηγεσίας στο Σύνταγμα. Η κοινότητα Εχίνος στην Ξάνθη κηρύσσεται σε έκτακτη ανάγκη.

28 Μαρτίου 2020: Ο συνολικός αριθμός κρουσμάτων ξεπερνά τα 1.000.

31 Μαρτίου 2020: Στις υγειονομικές αρχές σημαίνει συναγερμός μετά τον εντοπισμό πολλαπλών κρουσμάτων στο πλοίο «Ελ. Βενιζέλος» με 383 επιβαίνοντες στον Πειραιά.

•Εστίες υπερμετάδοσης

2 Απριλίου 2020: Η δομή φιλοξενίας αιτούντων άσυλο στη Ριτσώνα μπαίνει σε καραντίνα μετά την καταγραφή 23 κρουσμάτων.

8 Απριλίου 2020: Εν όψει του Πάσχα ανακοινώνεται ενίσχυση ελέγχων και διπλασιασμός προστίμων για τους παραβάτες.

9 Απριλίου 2020: Οικισμός Ρομά στη συνοικία Νέας Σμύρνης Λάρισας κηρύσσεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και μπαίνει σε καραντίνα.

14 Απριλίου 2020: Ο αριθμός των νεκρών από την πανδημία στην Ελλάδα ξεπερνά τους 100.

21 Απριλίου 2020: 150 άτομα εντοπίζονται θετικά στον κορωνοϊό σε ξενοδοχείο – δομή φιλοξενίας μεταναστών στο Κρανίδι.

24 Απριλίου: Ο Σωτήρης Τσιόδρας πραγματοποιεί «αυτοψία» σε κλινική στο Περιστέρι όπου καταγράφεται συρροή κρουσμάτων.

28 Απριλίου 2020: Έχοντας καταφέρει να περιορίσει το πρώτο κύμα της πανδημίας η Ελλάδα «βλέπει» την έξοδο από το lockdown. Ανακοινώνεται σταδιακή αποκλιμάκωση των μέτρων.

•Η έξοδος από το lockdown

4 Μαΐου 2020: Καταργούνται η γραπτή άδεια και τα SMS για τις μετακινήσεις.

6 Μαΐου 2020: Το Σύνταγμα γεμίζει με 200 άδειες καρέκλες στο πλαίσιο διαμαρτυρίας των επαγγελματιών της εστίασης.

7 Μαΐου 2020: Καλλιτέχνες πραγματοποιούν συγκέντρωση μπροστά από τη Βουλή ζητώντας στήριξη του χώρου του πολιτισμού.

11 Μαΐου 2020: Ανοίγει ξανά το λιανεμπόριο με κανόνες λειτουργίας προσαρμοσμένους στις έκτακτες υγειονομικές συνθήκες. Οι μαθητές της Γ΄Λυκείου είναι οι πρώτοι που επιστρέφουν στις σχολικές αίθουσες.

18 Μαΐου 2020: Επανεκκινεί το λιανικό εμπόριο σε εμπορικά κέντρα (malls) και εκπτωτικά χωριά. Επιστρέφουν στα θρανία και οι μαθητές της Α΄ και Β΄ Λυκείου καθώς και των Γυμνασίων. Επιτρέπονται πλέον οι μετακινήσεις στην ηπειρωτική Ελλάδα, μεταξύ δηλαδή νομών και περιφερειακών ενοτήτων.

20 Μαΐου 2020: Ο πρωθυπουργός ανακοινώνει νέα μέτρα στήριξης των επιχειρήσεων και της εργασίας (πρόγραμμα ΣΥΝ-ΕΡΓΑΣΙΑ). Ο «λογαριασμός» των παρεμβάσεων για την στήριξη της οικονομίας ανεβαίνει στα 24 δισ.
25 Μαΐου 2020: Απελευθερώνεται η μετακίνηση προς τα νησιά. Ανοίγουν οι χώροι εστίασης μετά από 2,5 μήνες.

•Η Αθήνα ΧΩΡΙΣ το Theatrum Mundi

Μια πρωτοφανής μητροπολιτική συνθήκη: Άδειοι δρόμοι, Άδεια καταστήματα, μια πόλη με κτίρια αλλά χωρίς ανθρώπους ή αυτοκίνητα.

Για όσους είχαν διαβάσει το μυθιστόρημα του Richard Matheson, I Am a Legend ή είχαν δει τις πολυάριθμες κινηματογραφικές μεταφορές του υπήρχε ένα τρομακτικό Déjà vu. Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται στο, τότε μελλοντικό, διάστημα 1976-79 και ξεκινάει περιγράφοντας την μονότονη και τρομακτική καθημερινότητα του πρωταγωνιστή Robert Neville.

Ο Νέβιλ είναι, προφανώς, ο μοναδικός επιζών μιας αποκάλυψης που συνέβη εξαιτίας μιας πανδημίας που προκλήθηκε από ένα βακτήριο, τα συμπτώματα της οποίας είναι παρόμοια με του βαμπιρισμού. Η ψυχολογική κατάστασή του αποτελεί σημαντικό κομμάτι του μυθιστορήματος, ενώ ο αγώνας του ενάντια στην απόγνωση διαποτίζει τον χαρακτήρα του με εντονότατα συναισθήματα.

Ο συγγραφέας δίνει έμφαση στο ότι πρόκειται για έναν συνηθισμένο άνθρωπο που προσπαθεί να αντιμετωπίσει μια αφύσικη καταστροφή. Μεγάλο μέρος της ιστορίας ασχολείται με τους αγώνες που καταβάλλει ο Νέβιλ να κατανοήσει την επιδημία που έχει μεταμορφώσει τους πάντες εκτός από τον ίδιο, και καταγράφει λεπτομερώς τις ανακαλύψεις του.

Το έφεραν έτσι τα πράγματα ώστε όλοι και όλες μας μπήκαμε στο πετσί του ρόλου του Νέβιλ. Ελάχιστοι από μας διοχετεύσαμε το άγχος και τις φοβίες μας απέναντι στο άγνωστο μπροστά μας σε κάτι το δημιουργικό.

Ήταν μια καλή ευκαιρία να ξαναδιαβάσουμε, με έναν τελείως καινούργιο τρόπο, μια πόλη που ξέραμε καλά για χρόνια. Για παράδειγμα, σπάνια δίνουμε σημασία στο περιβάλλον μας. Το θεωρούμε δεδομένο και αυτονόητο. Δρόμοι και κτίρια, ακόμη κι αυτά που θεωρούνται σημαντικά μνημεία, στην καθημερινότητά μας δεν είναι τίποτε περισσότερο από απλό φόντο για τη σκέψη μας, καθώς περνάμε μπροστά τους για να κάνουμε “τις δουλειές μας”.

Με αυτή την έννοια, οι πόλεις μας είναι “αόρατες”. Η Αθήνα όχι μόνον δεν αποτελεί εξαίρεση σ’ αυτόν τον κανόνα αλλά σηματοδοτεί μια έντονη σχέση αδιαφορίας κατοίκου-πόλης. Πολύ περισσότερο, σε ό,τι αφορά τα κτίρια που την αποτελούν. Η Αθήνα δεν είναι ωραία. Η μητρόπολη δεν μπορεί ποτέ να είναι ωραία. Αντιθέτως παροτρύνει τους κατοίκους της να βλέπουν τα χειρότερα πάνω της. Ο Shelley είναι ένα τέτοιο παράδειγμα, όταν γράφει για το Λονδίνο:

Hell is a city much like London,
A populous and a smoky city;
These are all sorts of people undone,
And there is little or no fun done;
Small justice shown, and still less pity.

Η Κόλαση είναι μια πόλη σαν το Λονδίνο,
Μια πόλη γεμάτη κόσμο και καπνό.
Κάθε λογής ανθρώπους τους ξεκάνει,
Και για καμία σχεδόν διασκέδαση δεν κάνει.
Είναι η δικαιοσύνη της μικρή και το έλεος ακόμη πιο λειψό.

Η Αθήνα δεν είναι ωραία. Επιπλέον, ως μητρόπολη, είναι θορυβώδης και πυκνοκατοικημένη. Όχι όμως αυτές τις 42 ημέρες του 2020.

Τότε οι κεντρικοί δρόμοι της, έρημοι από αυτοκίνητα και περαστικούς μοιάζουν με ευρύχωρα βουλεβάρτα που περιμένουν κάποιους, άλλους, πιο πολιτισμένους κατοίκους.

Ο ιστορικός Friedrich von Raumer σημειώνει στις Επιστολές από το Παρίσι και τη Γαλλία το 1830: “Από τον πύργο της Παναγίας των Παρισίων επισκόπησα χθες την τερατώδη πόλη. Ποιος έχτισε το πρώτο σπίτι, πότε θα καταρρεύσει το τελευταίο και το έδαφος του Παρισιού θα μοιάσει μ’ εκείνο των Θηβών και της Βαβυλώνας;” Κανείς αναρωτιέται τι ερείπια θ’ αφήσει στο μέλλον αυτή η πόλη, είτε σταδιακά είτε μετά από ξαφνική καταστροφή ή εγκατάλειψη.

Μόνον κάτι, ίσως, λείπει: η ανάκτηση της πόλης από τη φύση, όπως την έχουμε δει στις ανάλογες ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Με άλλα λόγια, πώς τα καινούργια ερείπια θα προστεθούν στα παλιά έτσι ώστε οι διαφορές να μην είναι πλέον τόσο ευδιάκριτες. Όπως κοιτάμε τους δρόμους της πόλης σχεδόν άδειες μας έρχεται στο μυαλό η ταινία 28 ημέρες μετά όπου ένας επιζών βιολογικής επιδημίας περιπλανιέται σ’ ένα έρημο Λονδίνο, πανομοιότυπο με το υπαρκτό, τόσο διαφορετικό όμως ελλείψει ανθρώπων. Αν και, όπως έγραφε ο Simmel, όποιος βλέπει χωρίς να ακούει είναι πιο ανήσυχος από αυτόν που ακούει χωρίς να βλέπει.

Οι αμοιβαίες σχέσεις των ανθρώπων στις μεγαλουπόλεις διακρίνονται από μια σαφή υπεροχή της δραστηριότητας του ματιού έναναντι της ακοής. Εξάλλου αν την έννοια του ερειπίου ορίζει η αίσθηση του ατελούς, εξίσου ατελή ή μάλλον ημιτελή είναι τα αιώνια γιαπιά, οι ατελείωτες οικοδομές, τα δημόσια έργα που ποτέ δεν ολοκληρώνονται, οι τρύπες στα πεζοδρόμια και το οδόστρωμα πότε για τη ΔΕΗ, πότε για τον ΟΤΕ, την ΕΥΔΑΠ, το φυσικό αέριο… Τα κενά που άφησαν πίσω τους οι κατεδαφίσειςτων νεοκλασικών κτιρίων που τώρα αξιοποιούνται ως υπαίθρια πάρκινγκ ενώ στις εσωτερικές επιφάνειες που απέμειναν είναι ακόμη χαραγμένα τα σημάδια της παλιάς ζωής τους σαν σύγχρονη στρωματογραφία, σαν μεταβιομηχανικό αρχαιολογικό εύρημα.

•Πού είναι οι κάτοικοι;

Υποτίθεται πως η σύγχρονη μητρόπολη αποτελεί ένα αστικό τοπίο σε διαρκή κίνηση. Ο περιπλανόμενος το εισπράτει αυτό περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.

Ο τουρίστας γυρνάει, κοιτάει, καταγράφει και κάποια στιγμή φεύγει χωρίς να είναι σίγουρος αν κατάλαβε το αθηναϊκό φαινόμενο, αν μπήκε στην ουσία. Όμως εδώ δεν υπάρχει καθόλου κίνηση. Μόνο απόλυτη ησυχία. Ποιοι είναι οι κάτοικοι αυτής της πόλης; Ποιοι μένουν μέσα από αυτούς τους τοίχους; Είναι αντάξιοί της; Είναι καλύτεροι ή χειρότεροι από την ίδια την πόλη; Οι άνθρωποί της δεν φαίνονται καθόλου σε αυτές τις εικόνες, όμως η παρουσία τους είναι αδιαμφισβήτητη. Αυτοί την έφτιαξαν εξάλλου.

Η Αθήνα είναι μια πόλη που ποτέ δεν συμβιβάστηκε με τους κατοίκους της. Μια σχέση αγάπης-μίσους διατηρείται εδώ και πάνω από μισό αιώνα, αυτό όμως που δεν έχει ακόμη επιτευχθεί είναι η αμοιβαία αποδοχή, η ειρήνη. Για πολλούς από τους κατοίκους της (και για πρώην δημάρχους της, πιθανότατα) αυτή η πόλη δεν υπάρχει πραγματικά. Ο φωτογράφος, σε άλλο τμήμα αυτής της έκδοσης, μεταβαίνει στους εσωτερικούς χώρους/κόσμους των υπό εγκλεισμό κατοίκων αυτής της πόλης: άνθρωποι σε κατάσταση ακραίας μοναξιάς ή μελαγχολίας. Άλλοτε πάσχοντες από κάθε μορφής αρρώστια, χωρίς φροντίδα κι άλλοτε απόλυτα υγιείς και, γι’ αυτόν τον λόγο, νιώθουν πολύ πιο επώδυνη την αίσθηση του εγκλεισμού, σαν κατάδικοι φυλακισμένοι οι οποίοι δεν γνωρίζουν καν τη διάρκεια της ποινής τους…

Ο Πλάτων στους Νόμους αναγνωρίζει ότι η ιστορία των ανθρωπίνων κοινωνιών καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από φυσικές καταστροφές έτσι ώστε να μπορεί να πει κανείς ότι τύχας είναι σχεδόν άπαντα τα ανθρώπινα πράγματα -αν και προσθέτει προσεκτικά ότι και η πρόνοια και η διάνοια παίζουν κι αυτές κάποιο ρόλο. Κατά τη διάρκεια αυτών των μοναδικών 42 ημερών η πρόνοια εξαφανίστηκε. Η διάνοια, πάλι, παρέμεινε –συνήθως- αποκλεισμένη στους τοίχους των διαμερισμάτων με τους κατοίκους τους σε εγκλεισμό, βυθισμένους στις σκέψεις ή αναζητώντας διαφυγές στον κόσμο του διαδικτύου, ένα παράθυρο στον κόσμο που απέκτησε τότε ξαφνικά άλλες απελευθερωτικές σημασίες. Και καθιερώθηκε.

σημειώσεις_

1 μτφρ. Γ. Γκουζούλη, από το Walter Benjamin, Σαρλ Μπωντλαίρ: ένας λυρικός στην ακμή του καπιταλισμού, Αλεξάνδρεια, 1994, σ. 165.

2 https://www.moneyreview.gr/society/19969/to-imerologio-tis-pandimias-stin-ellada/ Τελευταία επίσκεψη: 22/4/24

3 Αnthony Vidler, Warped Space: Art, Architecture and Anxiety in Modern Culture, MIT Press, 2000, σ. 81. Ελληνική μετάφραση: Χωρικές Στρεβλώσεις: Τέχνη, Αρχιτεκτονική και Άγχος στον Σύγχρονο Πολιτισμό, μτφρ. Β. Μπεκιαρίδης, Ν. Πατσαβός, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Θεσσαλίας, 2017.

4 P. B. Shelley, The Complete Poetical Works, London, 1932, σ. 346.

5 μτφρ. Γ. Γκουζούλη, ό.π., σ. 71.

6 Georg Simmel, Melanges de Philosophie relativiste: contribution a la culture philosophique, μτφρ. Α. Guillain, Paris, 1912, σ. 26-7.

7 E. R. Dodds, Πλάτων και Πλωτίνος: δύο μελέτες, μτφρ. Στ. Ροζάνη, Έρασμος, 1988, σ. 16-7.

*Ο Θανάσης Μουτσόπουλος είναι Αναπληρωτής Καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης, Σχολή Αρχιτεκτόνων, ΕΜΠ.