Κείμενο – Απόστολος Αποστόλου*
«Η ψυχανάλυση είναι σαν ένας επιπλέον στόχος της κινηματογραφικής μου μηχανής», έλεγε ο Μπερνάρντο Μπερτολούτσι. Πολλοί έχουν υποστηρίξει ότι ο Ιταλός σκηνοθέτης σχεδίαζε τις περισσότερες ταινίες του μετά το τέλος των ψυχαναλυτικών συνεδριών του. Οι χαμένες εικόνες, οι αναμνήσεις, τα τραύματα, οι άλυτες σχέσεις, όλες αυτές οι αφηγήσεις από τις συνεδρίες του ψυχαναλυτικού καναπέ μεταφέρονταν στη μεγάλη οθόνη από τον Μπερτολούτσι.
Ο Μπερτολούτσι και ο Φελίνι υπήρξαν οι σκηνοθέτες που είχαν τη μεγαλύτερη επιρροή από την ψυχανάλυση. Ο Μπερτολούτσι, σε μια συνέντευξή του, είχε υποστηρίξει: «Όσο υπάρχει ανάλυση, υπάρχει ελπίδα… αλλά ποιος μπορεί να επαινέσει τόσο πολύ την κλινική του Φρόιντ, η οποία κάθε άλλο παρά λατρεύεται σήμερα; Εξάλλου, είναι τόσο πολύ ενάντια στο σύγχρονο ρεύμα, που απαιτείται διανοητικό θάρρος, αλλά και μια φλέβα ειρωνείας για να μπορέσεις να την υποστηρίξεις».
Η αναδημιουργία της μνήμης και η ταινία “Γατόπαρδος” του Λουτσίνο Βισκόντι
Ο Λουτσίνο Βισκόντι με την ταινία του «Γατόπαρδος» (1963) κατέκτησε τον Χρυσό Φοίνικα στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών. Η ταινία, μεταφορά του ομώνυμου μυθιστορήματος του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα, περιγράφει τα γεγονότα του 1860 κατά τη διάρκεια της ιταλικής ενοποίησης. Ωστόσο, η ταινία μεταφέρει τα γεγονότα μέσα από την αναδημιουργία της μνήμης.
Η ταινία δείχνει τη νοσταλγία του πρίγκιπα Δον Φαμπρίτσιο Κορμπέρα για τον χαμένο χρόνο της αριστοκρατίας, με τα δάκρυα του να αντιπροσωπεύουν την απώλεια και την αλλαγή. Ο σκηνοθέτης ταυτίζεται με τον Δον Φαμπρίτσιο και τις αλληλουχίες των στιγμών, εκείνα που φεύγουν και χάνονται με τις αλλαγές. Η κάμερα του Βισκόντι λειτουργεί όπως η ψυχανάλυση, βοηθώντας μας να εξοικειωθούμε με τον αληθινό χρόνο.
Ο χρόνος, όπως έλεγε ο Μαρσέλ Προυστ, κουβαλάει τη θλίψη αργά και με μεγάλη πυκνότητα. Στην ταινία του, η μνήμη για να μην περάσει στην απώλεια γίνεται αναπαράσταση. Έτσι, η ταινία απομακρύνεται από τα ιστορικά γεγονότα και γίνεται μια αναπαράσταση του παρελθόντος ως «νοσταλγία».
Πατρικές Σχέσεις και Ψυχανάλυση στον Ιταλικό Κινηματογράφο
Στον ιταλικό κινηματογράφο υπάρχουν ταινίες που εξετάζουν τις σχέσεις γονέα και παιδιού, εστιάζοντας στην πατρική εικόνα και συμπεριφορά. Σύμφωνα με την ψυχανάλυση, η πατρική εικόνα είναι ένα κομβικό επίκεντρο στην ψυχική δομή του παιδιού.
Η ταινία «Πατέρας αφέντης» (1977) των αδελφών Ταβιάνι, η οποία κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα, παρουσιάζει τον μικρό Γκαβίνο σε ένα χωριό της Σαρδηνίας. Ο πατέρας του, αυταρχικός και βίαιος, τον εξαναγκάζει να εγκαταλείψει το σχολείο και να γίνει βοσκός. Η ταινία καταδεικνύει τη δεσποτική και αυταρχική πατρική βία σε μια εποχή όπου η βία αποτελούσε μέσο συμμόρφωσης.
Ο Λουίτζι Κομεντσίνι, με το φιλμ «Παρανόηση–Ζωή με το γιό» (1966), καθώς και η ταινία «Πατέρες και γιοι»(1957) του Μάριο Μονιτσέλι, εστιάζουν επίσης στην πατρική εξουσία και τα αμφιθυμικά αισθήματα των παιδιών προς τον πατέρα, όπως περιγράφεται από τον Φρόιντ.
Σεξουαλικότητα και Ψυχανάλυση στον Ιταλικό Κινηματογράφο
Η φροϋδική ψυχανάλυση έχει επίσης επηρεάσει τον κινηματογράφο στην παρουσίαση των χαρακτήρων που βιώνουν την έλλειψη της σεξουαλικής επιθυμίας. Η κωμωδία «Να αγαπάς την Οφηλία» (1974) του Φλάβιο Μογκερίνι αφορά έναν έφηβο που παραμένει παγιδευμένος στο σώμα ενός ενήλικα, προσπαθώντας να ανακαλύψει τη σεξουαλικότητά του.
Μια άλλη ταινία, «Η εγγονή» (1974) του Νέλο Ροσάτι, αναφέρεται στην προσκόλληση της λίμπιντο προς σκοτεινό αντικείμενο πόθου, φέρνοντας στην επιφάνεια την ψυχαναλυτική θεωρία περί της αντικειμενοποίησης του προσώπου.
Η Ψυχανάλυση και Ο Ιταλικός Κινηματογράφος
Ο ιταλικός κινηματογράφος, επηρεασμένος από την ψυχανάλυση, έχει εισαγάγει μια σειρά από ψυχαναλυτικές ερμηνείες και σύμβολα στις ταινίες του. Ο Ίταλο Καλβίνο έχει πει: «Ένα είδος κινηματογράφου ήταν πάντα σε λειτουργία μέσα μας, πριν ακόμη εφευρεθεί ο κινηματογράφος».
Οι σκηνοθέτες όπως οι Πιερ Πάολο Παζολίνι, Μάρκος Φερέρι, και Φεντερίκο Φελίνι ενσωμάτωσαν την ψυχανάλυση στο έργο τους, δημιουργώντας έναν κινηματογράφο που εκφράζει τις βαθύτερες πτυχές της ανθρώπινης ψυχής.
*Απόστολος Αποστόλου
Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου FUP Ρώμης
