επιμέλεια Αναστασία Νικολάου //
Πρώτα έρχεται η ασθένεια. Μετά ο αποδιοπομπαίος τράγος. Είτε πρόκειται για τον Έμπολα, τη χολέρα και τώρα την COVID-19. Αποδέκτες της προκατάληψης γίνονται οι εργαζόμενοι στον τομέα της υγείας, οι μειονότητες, οι μετανάστες, αλλά και οποιοσδήποτε φαίνεται διαφορετικός ή ενεργεί με άλλο τρόπο από την πλειοψηφία της τοπικής κοινότητας. Αυτή η προκατάληψη εμφανίζεται σε όλο τον κόσμο.
Η ενοχοποίηση του άγνωστου άλλου για την εξάπλωση, την πρόκληση ή την εκμετάλλευση ασθενειών είναι μια μακρά ιστορία μίσους, λέει η Debora MacKenzie, συγγραφέας του νέου βιβλίου “Covid-19: Η πανδημία που δεν έπρεπε ποτέ να συμβεί και πώς να εμποδίσουμε την επόμενη”.
Πίσω στην Ευρώπη του 14ου αιώνα, οι Εβραίοι κατηγορήθηκαν – και χιλιάδες από αυτούς σφαγιάστηκαν – από χριστιανικούς όχλους που τους κατηγορούσαν αβάσιμα ότι διέδωσαν τη θανατηφόρα βουβωνική πανώλη δηλητηριάζοντας πηγάδια και ρέματα. Στην Αμερική του 19ου αιώνα, μετανάστες από την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Κίνα τιμωρήθηκαν, με διαφορετικό τρόπο και επίσης αβάσιμο, επειδή μετέφεραν χολέρα και πολιομυελίτιδα, μεταξύ άλλων σοβαρών λοιμώξεων. Επομένως, ίσως δεν πρέπει να αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι μετά την COVID-19, το παιχνίδι των κατηγοριών ξεκινά.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ορισμένοι πολιτικοί έχουν χρησιμοποιήσει τον ρατσιστικό όρο “Kung flu” για να περιγράψουν την COVID-19, οι αυξημένες λεκτικές και σωματικές επιθέσεις εναντίον Ασιατών-Αμερικανών έχουν συνδεθεί με τον ιό. Σε ένα επιβεβαιωμένο περιστατικό, μια γυναίκα που κατάγεται από την Ταϊβάν και έχει ζήσει στην πόλη της Νέας Υόρκης για 16 χρόνια, κατέγραψε σε βίντεο έναν άνδρα στο μετρό που την κατηγορεί ότι μετέδωσε την Kung flu. Στην άνοδο των αντι-ασιατικών φραστικών και σωματικών επιθέσεων, το αστυνομικό τμήμα της Νέας Υόρκης ανακοίνωσε τη δημιουργία μιας ειδικής ομάδας για εγκλήματα μίσους.
Η σύνδεση μεταξύ ασθένειας και ευθύνης βασίζεται στην εξέλιξη του είδους, λέει ο Mark Schaller, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας και συν-συγγραφέας της Κοινωνικής Ψυχολογίας της Προκατάληψης. Σύμφωνα με τον Schaller, η αποστροφή στον άγνωστο και ξένο είναι μια ενστικτώδης, ασυνείδητη αντίδραση για την αποφυγή του κινδύνου μόλυνσης. Αποτελεί μέρος αυτού που ο καθηγητής αποκαλεί συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα, σε παραλληλισμό με το ανοσοποιητικό σύστημα. Αυτή η υποκείμενη ψυχολογία κυριάρχησε σε έναν κόσμο, πριν από την εμφάνιση της σύγχρονης ιατρικής και του όρου “δημόσια υγεία”, σύμφωνα με τον Schaller. Ωστόσο η πιο πρώιμη αυτή ψυχολογική τάση τείνει ακόμα να εκδηλώνεται ιδίως μέσω των προκαταλήψεων και διακρίσεων σε άτομα που θεωρούνται διαφορετικά. Το να αποδίδεται στους μετανάστες ο ρόλος του αποδιοπομπαίου τράγου είναι μια τέτοια αρνητική συνέπεια.
Τη δεκαετία του 1980 πρόσφυγες από την Αϊτή και Αφρική ήταν μεταξύ εκείνων που κατηγορήθηκαν για την επιδημία του AIDS. Σήμερα έχουμε ένα κύμα ρατσισμού εναντίον των Ασιατών.
Ακόμη και όσοι έρχονται συγκεκριμένα για να βοηθήσουν σε μια ιατρική κρίση μπορούν να κατηγορηθούν, να στιγματιστούν.
“Διεθνείς ιατρικές ομάδες έκτακτης ανάγκης που σπεύδουν σε μια χώρα για να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση μιας υγειονομικής κρίσης συναντούν δυσκολίες ως προς την οικοδόμηση εμπιστοσύνης με την ευρύτερη κοινότητα”, λέει ο Karin Huster από τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα. Σε χώρες της Δυτικής Αφρικής κατά τη διάρκεια της επιδημίας του Έμπολα το 2014-2016 ορισμένες κλινικές και οι εργαζόμενοί τους δέχτηκαν επίθεση από μέλη της κοινότητας. «Ήμασταν αλαζονικοί και δεν αφιερώσαμε χρόνο για να εξηγήσουμε στον κόσμο τι ήταν ο Έμπολα και δεν προσπαθήσαμε αρκετά να κατανοήσουμε τις ανησυχίες τους», παραδέχεται ο Huster. «Ξαφνικά κάποιος ντυμένος σαν αστροναύτης αρχίζει να μεταφέρει τους άρρωστους σε μια νεόκτιστη μονάδα και να σέρνει τους νεκρούς μέσα σε μια πλαστική σακούλα. Δεν θα αντιδρούσες αν έβλεπες κάτι τέτοιο;», αναρωτιέται.
