Συνέντευξη | Δέσποινα Σαραφείδου: «να έχουμε τη γενναιότητα και την ειλικρίνεια να αναγνωρίζουμε στη βία τον εαυτό μας»
Αυτό είναι το στοίχημα, να επιτευχθεί η σύνδεση με τον άλλον, με τον θεατή, ενώ ταλαντώνομαι ανάμεσα σε μια πιο «ψυχρή» ομιλία που παραθέτει αντικειμενικά δεδομένα και στην πιο θερμή εξομολόγηση που εκθέτει μύχιες σκέψεις και συναισθήματα.
Με πορεία που εκτείνεται από την υποκριτική και τη σκηνοθετική πράξη έως τη μετάφραση, τη συγγραφή και τη διδασκαλία, η Δέσποινα Σαραφείδου ανήκει σε εκείνες τις καλλιτέχνιδες που προσεγγίζουν το θέατρο ως πεδίο σκέψης και έρευνας. Απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών και της Σχολής Δραματικής Τέχνης του Ε. Χατζίκου, με συνεργασίες σε σημαντικούς θεατρικούς οργανισμούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό, επιστρέφει αυτήν την περίοδο στον Κάτω Χώρο του Θεάτρου του Νέου Κόσμου με τα «Άνθη του κακού» του Σέρχιο Μπλάνκο.
Μόνη επί σκηνής, η Δέσποινα Σαραφείδου ενσαρκώνει τον ίδιο τον Σέρχιο Μπλάνκο και οδηγεί το κοινό σε μια υβριδική θεατρική εμπειρία που ακροβατεί ανάμεσα στη διάλεξη, τον μονόλογο και την εξομολόγηση. Τα «Άνθη του κακού», σε μετάφραση της ίδιας, είναι μια παράσταση για τη βία, εκείνη τη βία που αντανακλάται τόσο στο προσωπικό μας καθρέφτισμα όσο και και στο κοινωνικό πεδίο.
Με αφορμή αυτά, και τα 32 κεφάλαια-ιστορίες της παράστασης μιλήσαμε για τη σκηνική ακροβασία ανάμεσα στον ακαδημαϊκό λόγο και την προσωπική εξομολόγηση, για την έννοια της αυτομυθοπλασίας, για τις προκλήσεις της μετάφρασης, αλλά και για τη βία ως συλλογικό τραύμα και ατομική ευθύνη, φωτίζοντας μια παράσταση που λειτουργεί κυρίως ως πράξη στοχασμού.
Διάλεξη, μονόλογος, αναλόγιο. Με ποιον τρόπο αναμειγνύονται αυτοί οι παραστατικοί όροι και ποιο το αποτέλεσμα στη θεατρική πράξη;
Η όψη της παράστασης, ως σκηνοθετική επιλογή, παραπέμπει σε αναλόγιο, αλλά δεν πρόκειται για τίποτε τέτοιο. Η παράσταση αποτελεί μονόλογο εξ ορισμού, καθώς υπάρχει μόνο ένας ηθοποιός επί σκηνής, εγώ, που παίζω το ρόλο του Sergio Blanco και απευθύνομαι ευθέως στο κοινό. Κι εδώ αρχίζει το παιχνίδι με τους θεατές.
Το ίδιο το κείμενο, όπως το διατυπώνει ο Sergio, είναι μια αυτομυθοπλαστική διάλεξη. Γραμμένο με τέτοιον τρόπο, ώστε να συνδυάζει τον ακαδημαϊκό, ή και επιστημονικό, λόγο, με τον πιο οικείο λόγο μιας προσωπικής εξομολόγησης, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς το ύφος. Αναλογικά λοιπόν, μιλώ με το κοινό άλλοτε με τον συγκρατημένο τόνο μιας διάλεξης και άλλοτε εκφράζοντας πιο ιδιωτικά αισθήματα και εμπειρίες. Αυτό είναι το στοίχημα, να επιτευχθεί η σύνδεση με τον άλλον, με τον θεατή, ενώ ταλαντώνομαι ανάμεσα σε μια πιο «ψυχρή» ομιλία που παραθέτει αντικειμενικά δεδομένα και στην πιο θερμή εξομολόγηση που εκθέτει μύχιες σκέψεις και συναισθήματα.
Τι ακριβώς σημαίνει ο όρος «αυτομυθοπλασία» και πώς τη διαχειρίζεστε ερμηνευτικά;
Η αυτομυθοπλασία ως όρος εμφανίζεται από τον συγγραφέα Serge Doubrovsky το 1977. Έκτοτε έχει ήδη μακρά παράδοση, ενώ ίχνη της εντοπίζονται και στη δουλειά προγενέστερων δημιουργών. Η αυτομυθοπλασία χρησιμοποιεί ως υλικό το προσωπικό βίωμα του συγγραφέα, ο οποίος όμως διατηρεί το δικαίωμα να το παραλλάξει κατά βούληση. Ενώ στην αυτοβιογραφία λειτουργεί κάποιου τύπου «σύμφωνο αληθείας» με τον αναγνώστη/θεατή, στην αυτομυθοπλασία λειτουργεί ένα «διφορούμενο σύμφωνο», που αφήνει ελεύθερο τον συγγραφέα να μπολιάσει την αντικειμενικότητα των γεγονότων με την υποκειμενικότητα της μυθοπλασίας. Ταυτόχρονα, ο αναγνώστης/θεατής έχει τη δυνατότητα να προσλάβει αυτό το αμφίσημο υλικό και να κάνει τις δικές του προβολές, ταυτίσεις κ.ά. Κατά τη ριζοσπαστική διατύπωση του Sergio, η αυτομυθοπλασία συνίσταται στο «να ψεύδεσαι λέγοντας την αλήθεια για τον εαυτό σου». Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόκληση να πρέπει να «ερμηνεύσεις» έναν παρόμοιο ρόλο. Αφενός έχεις ένα δεδομένο πλαίσιο από το οποίο δεν μπορείς να παρεκκλίνεις, αφετέρου διαθέτεις την ελευθερία να παρεισφρύουν στοιχεία από τη δική σου εμπειρία ζωής.
Από την «Kassandra» μέχρι τα «Άνθη του κακού», πώς έχει εξελιχθεί η συνεργασία και η σχέση σας με τον συγγραφέα;
Με τον Sergio γνωριστήκαμε το 2008, με αφορμή μια διοργάνωση με αναλόγια έργων ξένων συγγραφέων του Γαλλικού Ινστιτούτου. Είχα μεταφράσει και παίξει ένα απόσπασμα του έργου του «Slaughter». Από νωρίς συνδεθήκαμε με βαθιά φιλία. Τότε έγραψε, αντλώντας έμπνευση από την πολυπολιτισμική Αθήνα, και μου πρόσφερε «σαν ανθοδέσμη», τον μονόλογο «Kassandra». Τη σκηνοθετήσαμε με την Ευαγγελία Ανδριτσάνου και παίζεται από 2011, που πρωτοανέβηκε στο Μεταξουργείο, μέχρι σήμερα, ταξιδεύοντας σε περισσότερα από 30 φεστιβάλ στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Νιώθω άπειρη ευγνωμοσύνη γι’ αυτό το δώρο. Τώρα, στα «Άνθη του κακού», βρεθήκαμε πρώτη φορά να δοκιμάσουμε τη σχέση σκηνοθέτη και ηθοποιού. Η εμπειρία για μένα ήταν εξαιρετική. Ως σκηνοθέτης έχει πολύ σαφή και ακριβή άποψη για το τι θέλει και ταυτόχρονα διαθέτει τη σοφία να προσαρμόζει το όραμά του στο σώμα και τον ψυχισμό του συγκεκριμένου ηθοποιού. Παράλληλα, αντιμετωπίζει τους συνεργάτες του με σεβασμό, κατανόηση, βαθιά ανθρωπιά. Ελπίζουμε και οι δυο να μας φέρει το μέλλον και άλλες παρόμοιες συνεργασίες.
Έχοντας κάνει τη μετάφραση, ποιες δυσκολίες αντιμετωπίσατε στην ελληνική μεταγραφή του;
Το συγκεκριμένο κείμενο παρουσιάζει την ιδιομορφία να αποτελείται από εισαγωγή, επίλογο και τριάντα σύντομα αφηγήματα που πραγματεύονται ποικίλες όψεις της βίας, από πολλαπλές οπτικές γωνίες. Το ύφος διαφοροποιείται και μπορεί να περιλαμβάνει τον πιο στεγνό τόνο μιας παράθεσης επιστημονικών ή ιστορικών δεδομένων, την πιο περίπλοκη σύνταξη ενός φιλοσοφικού στοχασμού, την αμεσότητα μιας προσωπικής εξομολόγησης κ.λπ.
Όπως το θέτει ο Sergio, πρόκειται για έναν «λόγο υβριδικό που φέρει τη σύνεση του ακαδημαϊκού και την ανάταση του καλλιτεχνικού». Πέρα λοιπόν από την κοπιαστική αναζήτηση της λέξης που αποδίδει το νόημα, ίδιον κάθε μεταφραστικής απόπειρας, ή και την επινόηση ορολογίας, είχα να αντιμετωπίσω και το ζήτημα της συγχώνευσης σε μια ενιαία γλώσσα δύο τρόπων λόγου που «εκτός από αντίθετοι, είναι και ανταγωνιστικοί».
Ακόμη, καθώς το κείμενο πραγματεύεται τη βία σε συνδυασμό με τη λογοτεχνία, βρίθει αναφορών σε όλη την ιστορία του γραπτού λόγου. Χαίρομαι που ταξίδεψα μαζί του, γιατί μου χάρισε πολλή γνώση και συγκίνηση.
Η Βία είναι το αντικείμενο αλλά και το υποκείμενο της παράστασης. Πώς την αντιλαμβάνεστε εσείς τόσο ως κοινωνικό φαινόμενο αλλά και ως προσωπικό βίωμα;
Η βία, ιδιαίτερα στην εποχή μας που βιώνει τη ματαίωση των προσδοκιών για την πρόοδο της ανθρωπότητας, τον θάνατο των μεγάλων αφηγήσεων, είναι πανταχού παρούσα. Πόλεμοι, γενοκτονίες, απαξίωση και καταδίωξη ολόκληρων πληθυσμών, ανάδυση του φασισμού, ανεξέλεγκτη κερδοσκοπία, ανελέητη καταστροφή του περιβάλλοντος, αγριότητα και αποστασιοποίηση στις καθημερινές σχέσεις – πραγματικά, ματώνει κανείς και μόνο απαριθμώντας τις αναρίθμητες πτυχές της.
Συγχρόνως, η βία είναι παρούσα και σε άλλα επίπεδα, αφού η περιστολή της επιθυμίας, οι πάσης φύσεως φόβοι και αναστολές αποτελούν συχνά μορφές έμμεσου εξαναγκασμού και βίαιης προσαρμογής των ανθρώπων σε δεδομένα κοινωνικά περιβάλλοντα. Ακόμα και η γλώσσα, με τον κανονικοποιητικό της χαρακτήρα, μπορεί να λειτουργήσει ως υπόγειος μηχανισμός βίαιης συμμόρφωσής τους.
Καθένας μας νομίζω έχει βιώσει τη βία, υφίσταται τη βία, το ζήτημα είναι «να έχουμε τη γενναιότητα και την ειλικρίνεια» όπως λέει το κείμενο, «να αναγνωρίζουμε στη βία τον εαυτό μας». Πόσο δηλαδή αντιλαμβανόμαστε τη βία που εμείς οι ίδιοι ασκούμε, αν αναλαμβάνουμε την ευθύνη γι’ αυτό, και ταυτόχρονα τι επιλέγουμε να πράξουμε ώστε να μην της επιτρέπουμε να μας κυριεύει, αλλά και πόσο διατεθειμένοι είμαστε να αντιστεκόμαστε σε όποια βία ασκείται στον διπλανό μας.
Πώς επικοινωνεί το κοινό με το αντικείμενο της βίας;
Θεωρώ πως όλοι έχουμε έρθει αντιμέτωποι με τη βία σε πολλές εκφάνσεις της. Έτσι οι θεατές βρίσκουν αντιστοιχίσεις με τις δικές τους εμπειρίες βίας, όποια μορφή και αν έχουν αυτές, ή τους γεννιούνται νέες σκέψεις γύρω από το ζήτημα αυτό, αλλά και συναισθήματα που δεν είχαν ξανανιώσει ενώ παρακολουθούν την παράσταση. Ακόμα, καθώς η παράσταση δεν περιορίζεται στην προφανή καταγγελία της βίας, αλλά επιχειρεί να προτείνει την υπέρβασή της, νομίζω πως λειτουργεί για το κοινό ως κάθαρση αλλά και ως μια μικρή παρηγοριά.
Έχετε αντιληφθεί αντιδράσεις σε σχέση με το περιεχόμενο του κειμένου, κατά τη διάρκεια της παράστασης ή και μετά;
Για να ελαφρύνω λίγο τη συζήτηση, αν εννοείτε «βίαιες» αντιδράσεις στο συγκεκριμένο θέμα, όχι, δεν έχει υπάρξει καμιά. Δεδομένου ότι πρόκειται για μια εκ πρώτης όψεως «δύσκολη» παράσταση, έχω εντυπωσιαστεί από την προσήλωση του κοινού. Είναι το μικρό θαύμα του θεάτρου, αυτή η αμφίδρομη αντίδραση ανάμεσα στον ηθοποιό και τον θεατή.
Στη διάρκεια της παράστασης, νιώθω ότι συμπορεύονται μαζί μου καθώς μετακινούμαι σε πιο διανοητικές ή πιο βιωματικές περιοχές. Μετά την παράσταση, βλέπω σκεφτικά ή λυτρωμένα πρόσωπα, βουρκωμένα μάτια, ακούω προβληματισμούς που έχουν δημιουργηθεί – το παράδοξο, με μία έννοια, είναι πως άνθρωποι έχουν συγκινηθεί όχι μόνο με σημεία πιο εξομολογητικά, αλλά και με σημεία που εκθέτουν απλώς την καταστροφή στην οποία οδηγούμε τον κόσμο, τον πλανήτη μας, εμείς οι ίδιοι.
Από όλα τα σημεία του κειμένου, ποιο κρατάτε ως το πλέον σκληρό και ως το πλέον αντιπροσωπευτικό της έκφρασης της βίας στην εποχή μας;
Ειλικρινά μου είναι δύσκολο να διαλέξω, αλλά θα αναφερθώ σε δύο αποσπάσματα, αυτό που μιλάει για τους μετανάστες: «Τέσσερις χιλιάδες άνθρωποι έχουν πνιγεί φέτος στη Μεσόγειο. Ένα νέο Άουσβιτς μπροστά στα μάτια ολονών μας» κι εκείνο που μιλάει για τους πάγους: «Οι πάγοι λιώνουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα και δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτε. Απολύτως τίποτε. Είναι ήδη πολύ αργά».
Η παράσταση «Τα άνθη του κακού» σε κείμενο και σκηνοθεσία του Σέρχιο Μπλάνκο, παίζεται στον Κάτω Χώρο του Θεάτρου του Νέου Κόσμου κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00. Εισιτήρια μπορείτε να προμηθευτείτε ΕΔΩ
Κείμενο – Σκηνοθεσία Σέρχιο Μπλάνκο
Μετάφραση – Ερμηνεία Δέσποινa Σαραφείδου
Καλλιτεχνικός Συνεργάτης Philippe Koscheleff
Video art Miguel Grompone
Διεύθυνση παραγωγής Μάνος Τζωράκης
Βοηθός σκηνοθέτη Λίνος Αρσένης
Συμπαραγωγή Θέατρο του Νέου Κόσμου – Εταιρεία Θεάτρου 1+1=1
Με την υποστήριξη του Ινστιτούτου Θερβάντες
Με την αιγίδα της Πρεσβείας της Ουρουγουάης και του Γαλλικού Ινστιτούτου Ελλάδας
