Η άποψη της σκηνοθέτιδας / φωτογράφου Λένι Ρίφενσταλ -που γεννήθηκε στις 22 Αυγούστου 1902- άλλαξαν τον κινηματογράφο
Οι ταινίες της “Ο Θρίαμβος της Θέλησης” και “Ολυμπία” και οι δύο μέρος της Ναζιστικής προπαγάνδας ήρθαν για να κλειδώσουν την παγωμένη αισθητική και ταυτόχρονα να υμνήσουν με φανερή αυστηρότητα το ανθρώπινο σώμα
Η χρήση της κάμερας σε κίνηση, των ασυνήθιστων γωνιών λήψης, η σχεδόν αγαλματική, με τονισμένες μυϊκές δομές των ανθρώπων που επέλεγε στα πλάνα της, αισθητική που θυμίζει αρχαιοελληνικά αγάλματα, έκαναν το έργο της επαναστατικό. Παρότι το όνομά της συνδέθηκε άρρηκτα με το ναζιστικό καθεστώς, οι τεχνικές της επηρέασαν βαθιά τον σύγχρονο κινηματογράφο.
Αν και η δουλειά της Ρίφενσταλ έντυσε αισθητικά και επικοινωνιακά τη ναζιστική προπαγάνδα η ίδια επέμενε ότι δεν ενδιαφερόταν για την πολιτική και ότι έβλεπε τον Χίτλερ ως προστάτη των τεχνών. Ωστόσο, οι ταινίες της έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην προπαγάνδα του Γ’ Ράιχ. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι δεν ήταν αφελής, αλλά ότι είχε πλήρη επίγνωση του τι έκανε.
Λένι Ρίφενσταλ – Το όνομά της θα μείνει πάντα συνδεδεμένο με το ερώτημα: Μπορεί η τέχνη να διαχωριστεί από την ηθική ευθύνη του δημιουργού της;
Παρόλο που η Λένι Ρίφενσταλ δεν έλαβε μεγάλα κινηματογραφικά βραβεία λόγω της σχέσης της με το ναζιστικό καθεστώς, το έργο της αναγνωρίστηκε για την τεχνική του αρτιότητα και την επιρροή της στον κινηματογράφο.
Η Λένι Ρίφενσταλ (Leni Riefenstahl) γεννήθηκε στις 22 Αυγούστου 1902 στο Βερολίνο. Ξεκίνησε την καριέρα της ως χορεύτρια και ηθοποιός, έγινε γνωστή κυρίως ως σκηνοθέτις και φωτογράφος.
Στη δεκαετία του 1930, δημιούργησε μερικές από τις πιο αμφιλεγόμενες αλλά τεχνικά πρωτοποριακές ταινίες προπαγάνδας για το Τρίτο Ράιχ.
Η Λένι Ρίφενσταλ δεν ξεκίνησε την καριέρα της ως πολιτικό πρόσωπο, αλλά ως καλλιτέχνης. Ωστόσο, η πορεία της την έφερε κοντά στον Αδόλφο Χίτλερ και το ναζιστικό καθεστώς, γεγονός που σημάδεψε την καριέρα και τη φήμη της για πάντα. Παρέμεινε μια από τις πιο αμφιλεγόμενες φιγούρες της κινηματογραφικής ιστορίας, με το ταλέντο της να αναγνωρίζεται, αλλά την ηθική της να παραμένει υπό αμφισβήτηση.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ρίφενσταλ αντιμετώπισε πολυάριθμες κατηγορίες για συνεργασία με το ναζιστικό καθεστώς, αν και ισχυριζόταν ότι ήταν αποκλειστικά καλλιτέχνης χωρίς πολιτική ατζέντα. Παρά την αποδοκιμασία, συνέχισε να ασχολείται με τη φωτογραφία και τα ταξιδιωτικά ντοκιμαντέρ.
Δύο αριστουργήματα της προπαγάνδας
Η Λένι Ρίφενσταλ άφησε το στίγμα της στον κινηματογράφο με τις πρωτοποριακές τεχνικές κινηματογράφησης και την αισθητική της εικόνας. Δύο από τις πιο διάσημες ταινίες της είναι:
“Ο Θρίαμβος της Θέλησης” (Triumph des Willens, 1935)
Ένα ντοκιμαντέρ για το συνέδριο του Ναζιστικού Κόμματος στη Νυρεμβέργη, που θεωρείται αριστούργημα κινηματογραφικής προπαγάνδας.
“Ολυμπία” (Olympia, 1938)
Ένα δίπτυχο ντοκιμαντέρ για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο, το οποίο επαναπροσδιόρισε τον τρόπο με τον οποίο κινηματογραφούνται οι αθλητικές εκδηλώσεις.
Λένι Ρίφενσταλ – Η Συνάντηση με τον Χίτλερ
Το 1932, η Ρίφενσταλ παρακολούθησε μια ομιλία του Αδόλφου Χίτλερ και εντυπωσιάστηκε από τον χαρισματικό τρόπο ομιλίας του. Όπως ανέφερε αργότερα, αισθάνθηκε ότι ο Χίτλερ «μιλούσε απευθείας» σε αυτήν. Μετά από αυτή τη στιγμή, εξέφρασε την επιθυμία να τον γνωρίσει προσωπικά. Ο ίδιος ήταν ήδη θαυμαστής της, έχοντας δει τις ταινίες της ως ηθοποιός και σκηνοθέτρια.
Η Ανάθεση του “Θριάμβου της Θέλησης”
Το 1933, μετά την άνοδο των Ναζί στην εξουσία, ο Χίτλερ της ανέθεσε να σκηνοθετήσει ένα ντοκιμαντέρ για το Συνέδριο του Ναζιστικού Κόμματος στη Νυρεμβέργη. Το αποτέλεσμα ήταν ο “Θρίαμβος της Θέλησης” (Triumph des Willens, 1935), ένα κινηματογραφικό αριστούργημα αλλά ταυτόχρονα ένα ισχυρό όργανο προπαγάνδας που δόξαζε τον Χίτλερ και το ναζιστικό καθεστώς.
Ολυμπία και η Διεθνής Φήμη
Μετά την επιτυχία του “Θριάμβου της Θέλησης”, της ανατέθηκε η σκηνοθεσία του ντοκιμαντέρ για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο. Η ταινία “Ολυμπία” (1938) θεωρείται πρωτοποριακή για τον κινηματογράφο, αλλά και πάλι ήταν ένα εργαλείο ναζιστικής προπαγάνδας, αφού προωθούσε την εικόνα της “ανώτερης” Άριας φυλής.
Η Υποστήριξή της προς 3ο Ράιχ
Αν και η Ρίφενσταλ πάντα ισχυριζόταν ότι δεν ήταν μέλος του Ναζιστικού Κόμματος, είχε στενή σχέση με την ηγεσία του Τρίτου Ράιχ. Ταξίδεψε μάλιστα στην Πολωνία μετά την εισβολή των Ναζί το 1939 και φωτογραφήθηκε χαμογελαστή δίπλα στα γερμανικά στρατεύματα, αν και αργότερα υποστήριξε πως δεν γνώριζε για τις σφαγές που είχαν συντελεστεί εκεί.
Η Πτώση της μετά τον Πόλεμο
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ρίφενσταλ συνελήφθη και πέρασε αρκετά χρόνια σε ανακρίσεις και δίκες. Αν και ποτέ δεν καταδικάστηκε για εγκλήματα πολέμου, στιγματίστηκε για τη συνεργασία της με το ναζιστικό καθεστώς, γεγονός που έβαλε τέλος στην κινηματογραφική της καριέρα.
Η Ρίφενσταλ και η Μεταπολεμική Αναγνώριση
Η Λένι Ρίφενσταλ ταξίδεψε στο Σουδάν το 1973, όταν ήταν ήδη στα 70 της, με σκοπό να φωτογραφίσει και να καταγράψει τη ζωή και τις παραδόσεις της φυλής Νούμπα, που ζούσε απομονωμένη στις ορεινές περιοχές του νοτίου Σουδάν. Αυτό το ταξίδι την οδήγησε στη δημιουργία ενός από τα πιο διάσημα φωτογραφικά έργα της: “Η Φυλή Νούμπα” (The Nuba People), το οποίο περιλάμβανε εντυπωσιακές φωτογραφίες των ανθρώπων και των τελετουργιών τους.
Παρά το στιγματισμένο παρελθόν της, η δουλειά της ως φωτογράφος κέρδισε εκτίμηση. Τα φωτογραφικά της λευκώματα με τη φυλή Νούμπα στο Σουδάν (1973) βραβεύτηκαν διεθνώς για την αισθητική τους αξία.
Το ενδιαφέρον της για τη φυλή Νούμπα φαινόταν να είναι μια προσπάθεια να αποστασιοποιηθεί από το παρελθόν της, αναζητώντας μια νέα ταυτότητα ως καλλιτέχνις, αν και οι κριτικοί δεν έπαψαν να επισημαίνουν ότι η αισθητική της είχε κοινά στοιχεία με το ναζιστικό ιδεώδες του “τέλειου” ανθρώπινου σώματος.
Το 1992, έλαβε τιμητικό βραβείο κινηματογράφου στη Γερμανία για την τεχνική της συνεισφορά στον χώρο.
Το 2000, σε ηλικία 98 ετών, η δουλειά της προβλήθηκε σε διεθνή φεστιβάλ, όπου έλαβε τιμητικές διακρίσεις, αν και ηθικά συνέχισε να είναι αμφιλεγόμενη.
Παρά τη συμβολή της στην τέχνη, η φήμη της παρέμεινε αμφισβητούμενη και τα βραβεία της δεν έφτασαν ποτέ στο επίπεδο που θα μπορούσε να έχει επιτύχει αν δεν είχε συνδεθεί με το ναζιστικό καθεστώς.
Η Ρίφενσταλ ενδιαφερόταν πάντα για την καταγραφή εξωτικών πολιτισμών και παραδόσεων με τον δικό της ιδιαίτερο καλλιτεχνικό φακό. Η φυλή Νούμπα, με τη μοναδική κουλτούρα της, τη φυσική ομορφιά της και τις εντυπωσιακές τελετουργίες της, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για εκείνη.
Η ίδια ισχυρίστηκε ότι δεν ενδιαφερόταν για πολιτικά ζητήματα και ότι απλώς ήθελε να καταγράψει την ανθρωπότητα και τη φυσική ομορφιά μέσω του φωτογραφικού της φακού. Η επιθυμία της να απεικονίσει αυτή τη “αρχαία” φυλή συνδέεται με τη γενικότερη αφοσίωσή της στην τεχνική και την καλλιτεχνική καταγραφή της ζωής.
Η δουλειά της με τη φυλή Νούμπα χαρακτηρίστηκε για τη δυναμική αισθητική της και τις εντυπωσιακές εικόνες που αναδείκνυαν τη σωματική δύναμη, την καλλιτεχνία και τις τελετουργικές πρακτικές των Νούμπα. Αν και το έργο αυτό έχει θεωρηθεί από πολλούς ως ένα αριστούργημα φωτογραφίας, η σχέση της Ρίφενσταλ με το παρελθόν της συνέχισε να προκαλεί αμφιβολίες σχετικά με την ηθική της προοπτική.
Πολλοί κριτικοί αναρωτήθηκαν αν η Ρίφενσταλ, παρά την καλλιτεχνική αξία του έργου της, επιθυμούσε να διατηρήσει την “πρωτόγονη” εικόνα των φυλών, κάτι που θύμιζε την προσέγγιση του ναζιστικού καθεστώτος στις “καθαρές” φυλές, όπως η άρια φυλή. Αν και η ίδια απέκλεισε οποιαδήποτε πολιτική πρόθεση, η κριτική παραμένει.
Η επίσκεψη της Ρίφενσταλ στο Σουδάν και η φωτογραφία των Νούμπα συνέβαλε στη διατήρηση της εικόνας αυτών των παραδοσιακών κοινωνιών, αν και με αμφιλεγόμενη προσέγγιση λόγω του ιστορικού της υπόβαθρου. Το έργο αυτό έγινε γνωστό διεθνώς και αναγνωρίστηκε για την τεχνική του αξία, αλλά ταυτόχρονα παρέμεινε αμφιλεγόμενο λόγω της προηγούμενης σύνδεσης της Ρίφενσταλ με το ναζισμό.
Η Ρίφενσταλ έχει δηλώσει: «Δεν είχα ποτέ την πρόθεση να υποστηρίξω πολιτικά καθεστώτα ή ιδεολογίες μέσω της δουλειάς μου. Ήμουν πάντα επικεντρωμένη στην τέχνη και στην τεχνική του κινηματογράφου και της φωτογραφίας. Τα έργα μου, και τα δύο, οι ταινίες και οι φωτογραφίες, ήταν και είναι δημιουργίες που αποσκοπούν να δείξουν την ομορφιά και τη δύναμη του ανθρώπινου πνεύματος, όχι να προωθήσουν πολιτικές ιδεολογίες.»
Η Λένι Ρίφενσταλ πέθανε στις 8 Σεπτεμβρίου 2003, σε ηλικία 101 ετών, στο Πέκινγκ της Γερμανίας. Παρά το αμφιλεγόμενο παρελθόν της, συνέχισε να εργάζεται μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής της, ασχολούμενη με την υποβρύχια φωτογραφία και τα ντοκιμαντέρ.
